এইবোৰ এতিয়া আৰু বিজ্ঞান-কল্পকাহিনীৰ বিষয় হৈ থকা নাই। মেটাভাৰ্ছ (Metaverse) আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence)-ৰ যুগলবন্দীয়ে এই অলীক যেন লগা কল্পনাক বাস্তৱলৈ আনিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। কিন্তু কি এই মেটাভাৰ্ছ ?
"Metaverse" শব্দটো দুটা শব্দৰ সমষ্টি—"Meta" (পৰৱৰ্তী বা ঊৰ্ধ্ব) আৰু "Universe" (বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড)। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, মেটাভাৰ্ছ হৈছে এক বিশাল ত্ৰিমাত্ৰিক ডিজিটেল জগত, য'ত মানুহে নিজৰেই এক ডিজিটেল ৰূপত বিচৰণ কৰিব পাৰিব। মেটাভাৰ্ছৰ জৰিয়তে সম্ভৱ হৈ পৰিব আপোনাৰ বা মোৰ ডিজিটেল যমজ!
ডিজিটেল যমজ হৈছে আপোনাৰ বা মোৰ এক ভাৰ্চুৱেল প্ৰতিচ্ছবি বা দ্বিতীয় সত্তা। আৰম্ভণিতে এই ধাৰণাটো বিমান, কাৰখানা বা মহাকাশযানৰ দৰে যন্ত্ৰসমূহৰ কাৰ্যকুশলতা অধ্যয়নৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বিজ্ঞানীসকলে যন্ত্ৰ এটাৰ ডিজিটেল মডেল সৃষ্টি কৰি তাৰ কাৰ্যকলাপবোৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। কিন্তু এতিয়া বিজ্ঞানীসকলে মানুহৰ ডিজিটেল যমজ তৈয়াৰ কৰাৰ দিশত আগবাঢ়িছে। এই ডিজিটেল যমজে আপোনাৰ ই-মেইল, পঢ়াশুনা, সামাজিক মাধ্যমৰ পোষ্ট, কথা-বতৰাৰ ধৰণ, পছন্দ-অপছন্দ আদিৰ লগতে আপোনাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা আদি সকলোবোৰ গুণাগুণ AI বা কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ সহায়ত বিশ্লেষণ কৰি ধীৰে ধীৰে থিক আপোনাৰ দৰেই কথা ক'ব, আপোনাৰ দৰেই যুক্তি দিব অথবা আপোনাৰ দৰেই সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰিব। অৰ্থাৎ, আপুনি নিজৰেই এক "ডিজিটেল" ৰূপত পুনৰ জন্ম ল'ব। অৱশ্যে মানুহৰ দৰে ডিজিটেল যমজৰ এটা নিজৰ মগজু নাথাকিব, কিন্তু অত্যাধুনিক AI ব্যৱস্থাই কোটি কোটি তথ্য বিশ্লেষণ কৰি মগজুৰ অবিহনেই ডিজিটেল যমজক আপোনাৰ হৈ সকলো সিদ্ধান্ত লোৱাত সহায় কৰিব।
যদি আপুনি এজন শিক্ষক হয়, তেন্তে আপোনাৰ ডিজিটেল যমজে ছাত্ৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিব। যদি আপুনি চিকিৎসক হয়, তেন্তে ই ৰোগীক প্ৰয়োজনীয় সাধাৰণ পৰামৰ্শ দিব পাৰিব। যদি আপুনি বিজ্ঞানী হয়, তেন্তে ই গৱেষণাৰ তথ্য বিশ্লেষণ কৰি নতুন ধাৰণা আগবঢ়াব পাৰিব। এই ডিজিটেল যমজবোৰ ২৪ ঘণ্টাই সক্ৰিয় থাকিব। আপুনি শুই থাকিলেও সিহঁতে কাম কৰি থাকিব।
এগৰাকী শিক্ষকে একে সময়তে মাত্ৰ এটা শ্ৰেণী কক্ষতহে পাঠদান কৰিব পাৰে। কিন্তু তেওঁৰ ডিজিটেল যমজে হাজাৰ হাজাৰ শিক্ষাৰ্থীক একেলগে একেসময়তে পাঠদান কৰিব পাৰিব। এজন ছাত্ৰই যদি ৰাতি ২ বজাত প্ৰশ্ন কৰে, ডিজিটেল শিক্ষকজনে লগে লগে উত্তৰ দিব পাৰিব।ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এক নতুন যুগৰ সূচনা হ'ব।
ভৱিষ্যতে চিকিৎসকসকলে মানুহৰ ডিজিটেল যমজৰ শৰীৰত ঔষধ প্ৰয়োগ কৰি পৰীক্ষা কৰি ঔষধৰ গুণাগুণ তথা কাৰ্যকাৰিতা সম্বন্ধে অধ্যয়ন কৰিব পাৰিব। ইয়াৰ ফলত চিকিৎসা অধিক নিৰাপদ আৰু নিখুঁত হ'ব। ফিজিওথেৰাপিষ্ট সকলে নিৰ্দিষ্ট থেৰাপীবোৰ ডিজিটেল যমজত প্ৰয়োগ কৰি থেৰাপীৰ উপযুক্ততা নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰিব। তদুপৰি ডিজিটেল যমজসমূহে বজাৰৰ তথ্য বিশ্লেষণ কৰি ব্যৱসায়ীসকলক নতুন ব্যৱসায়িক সিদ্ধান্তৰ পৰামৰ্শ দিব পাৰিব।
মেটাভাৰ্ছ আৰু ডিজিটেল যমজৰ আগমণে অমৰত্বৰ এক নতুন ধাৰণাও কঢ়িয়াই আনিছে। বিজ্ঞানীসকলৰ মতে মানুহৰ স্মৃতি, অভিজ্ঞতা আৰু চিন্তা-ধাৰাৰ একোটা বৃহৎ অংশ ডিজিটেল ৰূপত সংৰক্ষণ কৰিব পৰা যাব। ইয়াৰ ফলত এজন ব্যক্তিৰ মৃত্যুৰ পিছতো তেওঁৰ ডিজিটেল যমজে কথা পাতি থাকিব, জ্ঞান বিতৰণ কৰি থাকিব।
যদিও এই প্ৰযুক্তি আকৰ্ষণীয়, তথাপি ইয়াৰ কিছুমান গুৰুতৰ বিপদো আছে। প্ৰথমতে, ব্যক্তিগত তথ্যৰ সুৰক্ষা। যদি কোনোবাই আপোনাৰ ডিজিটেল যমজক হেক কৰে, তেন্তে আপোনাৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ সকলোবোৰ তথ্য এজন হেকাৰে লাভ কৰিব আৰু আপুনি বিপদত পৰিব পাৰে।দ্বিতীয়তে আছে পৰিচয়ৰ সমস্যা। যদি ডিজিটেল যমজে আপোনাৰ দৰেই কথা কয় বা সিদ্ধান্ত লয়, তেন্তে বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত "আপুনি" আৰু ডিজিটেল "আপুনি"-ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি থাকিব ? আপোনাৰ প্ৰয়োজনেই বা কি বাকী থাকিব? তৃতীয়তে, নৈতিক প্ৰশ্ন। যদি ডিজিটেল যমজে ভুল সিদ্ধান্ত লয়, তাৰ নৈতিক দায়িত্ব কোনে ল'ব? আপোনাৰ বা মোৰ ডিজিটেল যমজে কৰা কোনো সামাজিক অপৰাধৰ শাস্তি কোনে ভোগ কৰিব?
মানৱ সভ্যতাই জুই, চকা, ছপাশাল, বিদ্যুৎ আৰু ইণ্টাৰনেটৰ দৰে বহুতো যুগান্তকাৰী আৱিষ্কাৰৰ সাক্ষী হৈছে। মেটাভাৰ্ছ আৰু ডিজিটেল যমজ সেই তালিকাৰ এক আসন্ন কিন্তু নিশ্চিত পৰৱৰ্তী বৃহৎ বিপ্লৱ। এদিন হয়তো আপোনাৰ ডিজিটেল যমজে আপোনাৰ হৈ কোনো সভাত অংশ ল'ব, কোনো ইউনিভাৰ্ছিটিৰ গৱেষণাগাৰত জটিল গৱেষণাত ব্ৰতী হ'ব, কোনো কঠিন পৰিস্থিতিত আপোনাৰ হৈ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব অথবা আপোনাক আগতীয়াকৈ কোনো বিপদৰ আগজাননী দিব। তেতিয়া প্ৰশ্নটো হ'ব— "প্ৰকৃত আপুনি কোন? বাস্তৱ জগতৰ মানুহজন, নে মেটাভাৰ্ছত বাস কৰা আপোনাৰ বুদ্ধিমান ডিজিটেল সত্তাটো?" মেটাভাৰ্ছৰ দুৱাৰখন ইতিমধ্যে খোল খাইছে। মেটাভাৰ্ছৰ সেই নতুন জগতত হয়তো আপোনাৰ দ্বিতীয় "সত্তা"টোৱেও জন্ম ল'বলৈও অপেক্ষা কৰি আছে। আপুনি বাৰু সাজুনে?
✍️ প্ৰণৱজ্যোতি দাস
