শব্দ তৰংগৰ সহায়ত অগ্নি নিৰ্বাপন

শব্দ তৰংগৰ (Sound Wave) সহায়ত জুই নুমুওৱা পদ্ধতিটো আধুনিক পদাৰ্থ বিজ্ঞান আৰু ধ্বনিবিজ্ঞানৰ (Acoustics) এক বিশেষ কৌশল। ইয়াত পানী, গেছ বা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ কেৱল নিম্ন কম্পনাংকৰ শব্দ তৰংগ (৩০ ৰ পৰা ৬০ হাৰ্টজৰ ভিতৰত) প্ৰয়োগ কৰি জুই নিৰ্বাপন কৰা হয়।

👉 ​শব্দই জুই কেনেকৈ নুমুৱায়?

​জুই জ্বলি থাকিবলৈ তিনিটা বস্তুৰ প্ৰয়োজন—ইন্ধন, তাপ, আৰু অক্সিজেন। এইবোৰক একেলগে Fire Triangle বোলা হয়। শব্দ তৰংগ হৈছে বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ এক অনুদৈৰ্ঘ্য কম্পন, য'ত মাধ্যমৰ (বায়ু) সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ ঘটে। জ্বলন্ত ​জুইৰ শিখালৈ এই তৰংগ প্ৰেৰণ কৰিলে তলত দিয়া প্ৰক্ৰিয়াৰে জুই নিৰ্বাপিত হয়। ইয়াৰ মুল কাৰণবোৰ হ'ল -

👉 ​অক্সিজেন আৰু ইন্ধনৰ পৃথকীকৰণ:

শব্দৰ তীব্ৰ কম্পনৰ ফলত বায়ুৰ কণিকাবোৰ দ্ৰুতগতিত সঞ্চালিত হয় আৰু সৰু সৰু বায়ুৰ ঘূৰ্ণন বা ভৰ্টেক্স (vortices) সৃষ্টি কৰে। এই ঘূৰ্ণনে শিখাটোৰ চাৰিওফালে থকা অক্সিজেনক ইন্ধনৰ পৰা আঁতৰাই দিয়ে, যাৰ ফলত জুইকুৰা অক্সিজেনৰ অভাৱত নুমাই যায়।

👉 ​শিখাৰ সীমা স্তৰৰ বিচ্ছিন্নতা:

শব্দ তৰংগৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা উচ্চ বেগৰ বায়ু-প্ৰবাহে শিখাটোৰ সংযোগ পৃষ্ঠ পাতল কৰি পেলায়। যেতিয়া এই কম্পনৰ প্ৰভাৱত শিখাটোৰ বিকৃতি নিৰ্দিষ্ট সীমাৰ বাহিৰলৈ যায়, তেতিয়া জ্বলন প্ৰক্ৰিয়াটো নিজে নিজেই বন্ধ হৈ পৰে।

👉 ​উষ্ণতা হ্ৰাস:

শব্দ তৰংগৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা তীব্ৰ বায়ুৰ কম্পনে শিখাটোৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা তাপ বিকিৰণ বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত উষ্ণতা ইন্ধনৰ জ্বলন বিন্দুৰ (ignition point) তললৈ নামি যায়। জ্বলন বিন্দুৰ তলত জুই জ্বলিব নোৱাৰে।

শব্দ কম্পনেৰে জুই নুমুৱাৱ পৰা ​এই যন্ত্ৰটো ​এটি সাধাৰণ শব্দ-নিৰ্ভৰ অগ্নিনিৰ্বাপক যন্ত্ৰ। ইয়াত প্ৰধানকৈ চাৰিটা অংশ থাকে:

👉 ​চিগনেল জেনেৰেটৰ: ই নিৰ্দিষ্ট কম্পনাংকৰ (প্ৰায় ৩৫–৫৫ Hz) ছাইন ৱেভ (sine wave) উৎপন্ন কৰে। উচ্চ কম্পনাংকৰ শব্দৰ তুলনাত গভীৰ ছাব-বাছ (sub-bass) শব্দ তৰংগই বায়ুক বেছি জোৰে সঞ্চালিত কৰিব পাৰে।

👉 ​এম্প্লিফায়াৰ: শব্দৰ শক্তি আৰু মাত্ৰা প্ৰায় ১২০–১৩০ ডেচিবেল (dB) বা তাতকৈ অধিক বৃদ্ধি কৰিবলৈ ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

👉 ​ছাব-উফাৰ স্পীকাৰ : ই বৈদ্যুতিক সংকেতক প্ৰত্যক্ষ যান্ত্ৰিক কম্পন আৰু বায়ুচাপলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

👉 ​ক'লিমেটৰ বা ৰেজনেতৰ নলী: স্পীকাৰৰ সন্মুখত লগোৱা এটা বিশেষ নলী, যিয়ে শব্দ তৰংগ আৰু বায়ুৰ ঘূৰ্ণনক এটা নিৰ্দিষ্ট দিশত পোনপটীয়া জেটৰ দৰে শিখাৰ ফালে লক্ষ্য কৰি এৰি দিয়ে।

এই পদ্ধতিৰে জুই নুমুওৱাৰ সুবিধাসমূহ হ'ল -

🔹 কোনো অৱশিষ্ট নাথাকে: পানী বা পাউডাৰৰ দৰে কোনো আৱৰ্জনা নোলায়, গতিকে কম্পিউটাৰ চাৰ্ভাৰ ৰুম, পৰীক্ষাগাৰ বা সূক্ষ্ম বৈদ্যুতিক সঁজুলিৰ বাবে উপযোগী।

🔹 নথিপত্ৰ বা চিত্ৰকলাৰ ক্ষতি নহয়: পুথিভঁৰাল, মহাফেজখানা বা সংগ্ৰহালয়ৰ পুৰণি পাণ্ডুলিপি পানীৰ ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা পৰে।

🔹  মহাকাশ অভিযানৰ বাবে উপযুক্ত: মহাকৰ্ষণহীন স্থানত পানী বা গেছ স্প্ৰে কৰাটো বিপদজনক, তাত শব্দ তৰংগ এক উত্তম বিকল্প হ'ব পাৰে।

জাৰ্মান পদাৰ্থবিজ্ঞানী হাইন্‌ৰিখ ৰুবেন্স (Heinrich Rubens)-এ ১৯০৪ চনত বিখ্যাত ৰুবেন্স টিউব সাজি উলিয়াই দেখুৱাইছিল যে শব্দ তৰংগ আৰু ইয়াৰ চাপৰ পৰিৱৰ্তনে জুইৰ শিখাৰ ওপৰত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়। যদিও তেওঁৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল শব্দ তৰংগক দৃশ্যমান কৰা, এই পৰীক্ষাই শব্দ আৰু অগ্নিৰ আন্তঃক্ৰিয়াৰ বৈজ্ঞানিক ভেটি স্থাপন কৰে।

তাৰপিছত ২০১১–২০১২ চনত Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA)-ৰ বিজ্ঞানীসকলে প্ৰথমবাৰৰ বাবে আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰে যে স্পীকাৰৰ পৰা ওলোৱা একাউষ্টিক ফিল্ড (Acoustic Field) বা শব্দ তৰংগ ব্যৱহাৰ কৰি জুইৰ শিখা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিৰ্বাপন কৰিব পৰা যায়।

কিন্ত শব্দ তৰংগৰ দ্বাৰা জুই নুমুওৱাৰ কৌশলটোক বিশ্বজুৰি আটাইতকৈ বেছি চৰ্চিত কৰি তুলিছিল দুজন কলেজীয়া ছাত্ৰই। তেওঁলোক ভিয়েট ট্ৰান (Viet Tran) আৰু ছেঠ ৰবাৰ্টছন (Seth Robertson)। দুয়োজনেই জৰ্জ মেছন বিশ্ববিদ্যালয় (George Mason University, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ছাত্ৰ।

​

২০১৫ চনত তেওঁলোকে নিজৰ স্নাতক বৰ্ষৰ প্ৰকল্প হিচাপে প্ৰথমবাৰলৈ এটা হাতেৰে কঢ়িয়াব পৰা, ব্যৱহাৰোপযোগী পৰ্টেব'ল একাউষ্টিক ফায়াৰ এক্সটিংগুইছাৰ সাজি উলিয়ায়। তেওঁলোকেই পৰীক্ষামূলকভাৱে প্ৰমাণ কৰিছিল যে ৩০–৬০ হাৰ্টজ কম্পনাংকৰ ছাব-বাছ (Sub-bass) শব্দই জুই নুমুওৱাত আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূভাৱে কাম কৰে।

ভাৰতত শব্দ তৰংগৰ দ্বাৰা জুই নুমুওৱা প্ৰযুক্তিৰ বাণিজ্যিক বা আনুষ্ঠানিক প্ৰয়োগ (যেনে অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনীৰ দ্বাৰা ব্যৱহাৰ) এতিয়াও আৰম্ভ হোৱা নাই; ই বৰ্তমান মূলত শৈক্ষিক গৱেষণা, পৰীক্ষাগাৰ আৰু উদ্ভাৱনী প্ৰকল্পৰ পৰ্যায়তে সীমাবদ্ধ হৈ আছে। ২০১৫ চনত আমেৰিকাৰ জৰ্জ মেছন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উদ্ভাৱনটো ভাইৰেল হোৱাৰ পাছত, ভাৰতৰ কেইবাখনো IIT (যেনে IIT Bombay, IIT Madras) আৰু বিভিন্ন অভিযান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানৰ মেকানিকেল আৰু এৰ’স্পেচ বিভাগৰ ছাত্ৰ-গৱেষকসকলে শব্দ-নিৰ্ভৰ অগ্নিনিৰ্বাপকৰ প্ৰাৰম্ভিক আৰ্হি (Prototypes) তৈয়াৰ কৰি পৰীক্ষা কৰিছে। ​এই গৱেষণাসমূহত প্ৰধানকৈ ঘৰুৱা ৰন্ধন গেছ (LPG) আৰু তেলৰ সহায়ত জ্বলা জুইৰ শিখা নিৰ্বাপনৰ ওপৰত কাম কৰা হৈছে।

সাধাৰণতে মহাকাশত বা ওজনহীন অৱস্থাত পানী বা পাউডাৰ স্প্ৰে কৰাটো বিপদজনক, কাৰণ এইবোৰ মহাকাশযানৰ সূক্ষ্ম বৈদ্যুতিক চাৰ্কিটত সোমাই বিপৰ্যয় আনিব পাৰে। ​সেয়েহে, ভাৰতৰ মানৱ মহাকাশ অভিযান (গগনযান / Gaganyaan) আৰু মহাকাশ গৱেষণাৰ অগ্ৰগতিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত শব্দ তৰংগৰ দ্বাৰা অগ্নি নিৰ্বাপনৰ তাত্ত্বিক ধাৰণাটোক ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞানীসকলে এক সম্ভাব্য ভৱিষ্যত প্ৰযুক্তি হিচাপে বিবেচনা কৰি অধিক গৱেষণা আৰম্ভ কৰিছে।

✍️  প্ৰণৱজ্যোতি দাস, টংলা।

অতিবাসযোগ্য পৃথিৱীৰ সন্ধানত

 

​শৈশৱৰ পৰাই আমাক শিকোৱা হৈছে— সৌৰজগতৰ একমাত্ৰ আমাৰ ধৰণীখনেই প্ৰাণৰ বিচৰণ ভূমি। বাকী গ্ৰহবোৰত অক্সিজেন আৰু পানীৰ অভাৱ, নতুবা চৰম বিষম উষ্ণতাৰ বাবে জীৱনৰ কোনো সম্ভাৱনাই নাই। সেয়েহে আমি মানি লৈছিলোঁ যে মানুহৰ বাবে এই বিশাল মহাবিশ্বত পৃথিৱীয়েই আমাৰ একমাত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ ঠিকনা।

​কিন্তু আধুনিক বিজ্ঞানে এতিয়া মোহাৰি পেলাব ওলাইছে পুৰণি সেই ধাৰণাটো। বিজ্ঞানীসকলৰ শেহতীয়া গৱেষণাত পোহৰলৈ আহিছে এক বিস্ময়কৰ সত্য— জীৱন ধাৰণৰ বাবে পৃথিৱীয়েই হয়তো সৰ্বোত্তম ঠাই নহয়! আমাৰ বাবে তাতোকৈয়ো অধিক সুচল, নিৰাপদ আৰু আৰামদায়ক জগত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ক’ৰবাত আজিও লুকাই আছে।

​বিজ্ঞানীসকলে এনে সম্ভাৱ্য গ্ৰহবোৰক আখ্যা দিছে ‘চুপাৰহেবিটেবল ৱৰ্ল্ড’ বা ‘অতিবাসযোগ্য জগত’।

​আশ্চৰ্যজনকভাৱে, এই গ্ৰহবোৰৰ বিশেষত্ব আমাৰ পৃথিৱীৰ তুলনাত বহু বেছি অনুকূল:

👉 বিশাল আকাৰ আৰু উন্নত পৰিৱেশ: এই গ্ৰহবোৰ আকাৰত পৃথিৱীতকৈ প্ৰায় ২০ৰ পৰা ৩০ শতাংশ ডাঙৰ আৰু ভৰ প্ৰায় দুগুণ।

​👉 দৃঢ় সুৰক্ষা কৱচ: অধিক ভৰৰ বাবে এইবোৰৰ মহাকৰ্ষণ আৰু কেন্দ্ৰীয় চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ অতি শক্তিশালী। ই মহাজাগতিক ক্ষতিকাৰক বিকিৰণ প্ৰতিহত কৰি এক স্বাস্থ্যকৰ, ঘন আৰু স্থিতিশীল বায়ুমণ্ডল ধৰি ৰাখিব পাৰে।

​👉 অনুকূল জলবায়ু আৰু প্ৰচুৰ পানী: বিজ্ঞানীসকলৰ মতে, তাত পানীৰ পৰিমাণ পৃথিৱীতকৈ বেছি হোৱাৰ সম্ভাৱনা। ফলত তাত বিৰাজ কৰিব পাৰে এক অধিক সুষম, আৰামদায়ক আৰু সেমেকা জলবায়ু— যি প্ৰাণৰ বিস্তাৰৰ বাবে এক সোণালী সুযোগ।

​দৰাচলতে এই ধাৰণা একেবাৰে নতুন নহয়। ২০১০ চনৰ পৰাই জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী ৰেনে হেলাৰ আৰু জন আৰ্মষ্ট্ৰঙে পৃথিৱীৰ এই ‘একচ্ছত্ৰী আধিপত্য’ৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল। ২০১৪ চনৰ এখন গৱেষণা পত্ৰত তেওঁলোকে দেখুৱাইছিল যে পৃথিৱীৰ জীৱকুল আচলতে এক অতি সংবেদনশীল ভাৰসাম্যৰ ওপৰতহে টিকি আছে। সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীৰ দূৰত্ব সামান্য ইফাল-সিফাল হ’লেই হয়তো মহাসাগৰৰ অস্তিত্বই বিপন্ন হৈ পৰিলহেঁতেন। তদুপৰি, দিনে দিনে বাঢ়ি অহা সূৰ্যৰ উত্তাপৰ ফলত আৰু মাত্ৰ ৫০ কোটি বছৰৰ পিছতেই হয়তো এই পৃথিৱীখন জীৱনৰ বাবে অনুপযোগী হৈ পৰিব।

​তেনেস্থলত এই ‘অতিবাসযোগ্য’ গ্ৰহবোৰৰ বিশেষত্ব কি এইবোৰৰ অধিকাংশই আৱৰ্তন কৰে ‘কে-ড্ৱাৰ্ফ’ (K-dwarf) নামৰ এক বিশেষ শ্ৰেণীৰ নক্ষত্ৰক। আমাৰ সূৰ্যতকৈ এই তৰাবোৰ কিছু শীতল আৰু সৰু, কিন্তু ইহঁতৰ আয়ুস অত্যন্ত দীঘলীয়া। সূৰ্যৰ ইন্ধন য’ত দ্ৰুতভাৱে শেষ হৈ আহিছে, এই নক্ষত্ৰবোৰে কিন্তু কেইবা হাজাৰ কোটি বছৰ ধৰি স্থিৰভাৱে পোহৰ আৰু উত্তাপ বিলাই থাকিব পাৰিব। ফলত তাৰ গ্ৰহবোৰত জীৱৰ বিৱৰ্তন আৰু জটিল প্ৰাণৰ বিকাশৰ বাবে পোৱা যাব অফুৰন্ত সময়।

​এই কল্পনাতীত জগতৰ সন্ধানত বিজ্ঞানীসকলে সাজু কৰিছে মহাকাশৰ নতুন চকু। ইউৰোপীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থাই হাতত লৈছে অভিলাষী অভিযান ‘প্লেটো’ (PLATO), যাৰ জৰিয়তে মহাকাশত এনে বাসস্থানৰ ওপৰত সন্ধান চলোৱা হ’ব। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে মাৰ্কিন মহাকাশ সংস্থা নাছাইও ২০৪০ চনৰ বাবে যুগুতাইছে সুদূৰপ্ৰসাৰী পৰিকল্পনা। ​অৱশ্যে বিজ্ঞানী হেলাৰে স্পষ্ট কৰি দিছে যে কোনো গ্ৰহৰ সন্ধান পোৱা মানেই তৎক্ষণাত তাত মানুহৰ বসতি আৰম্ভ হোৱা নুবুজায়। সেয়া হ’ব এক অন্তহীন যাত্ৰাৰ প্ৰথমটো পদক্ষেপহে। প্ৰথমে নিৰীক্ষণ কৰা হ’ব বায়ুমণ্ডলৰ উপাদান, তাৰ পিছতহে আৰম্ভ হ’ব প্ৰকৃত পৰীক্ষা।

​কোটি কোটি বছৰৰ নিৰাপদ স্থিতি, পৰ্যাপ্ত পানী আৰু জীৱনৰ অনুকূল পৰিৱেশ— মহাবিশ্বৰ কোনোবা এক অচিন কোণত হয়তো এনে এখন পৃথিৱীয়ে আমালৈ বাট চাই ৰৈছে, যিখন পৃথিৱী হয়তো আমাৰ এই নীলাভ ধৰণীখনতকৈয়ো অধিক আপোন আৰু মায়াময় হ’ব পাৰে।

বনতলী বাগিচাত এজোপা পলাশ

দৰং কলেজৰ Dissection Labত স্কেলপেল, ফৰচেপ আৰু সৰু কেঁচিৰে স্কলিওডনৰ নাৰ্ভাছ চিষ্টেম বা জোকৰ ইউৰিনোজেনাইটেল চিষ্টেমৰ ব্যৱচ্ছেদ কৰা হাতখনলৈও যে নিজৰ ভিতৰৰ অনুভূতিবোৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ কেতিয়াবা কলম এটা আহিব - মই ভাবিবই পৰা নাছিলোঁ। তেজপুৰৰ জিলা পুথিভঁৰালৰ অমূল্য কিতাপৰ সুবাস, হৃদয় জুৰোৱা কালজয়ী গল্প-উপন্যাস, Manashৰ নিস্বাৰ্থ অন্তৰংগ বন্ধুত্ব আদিবোৰে লাহে লাহে মোৰ অন্তৰৰ নিভৃত কোণত লাহে লাহে জন্ম দিছিল এক নতুন নিচাৰ — "চুটি গল্প"।

আৰম্ভণিৰ দিনবোৰত এই লিখাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আছিল কেৱল মনৰ ভিতৰচ’ৰাত অহৰহ জমা হৈ থকা অব্যক্ত কথাবোৰ আৰু আৱেগ-অনুভূতিবোৰ নীৰৱে বগা কাগজৰ বুকুত সাঁচি থোৱাৰ এক আকুল প্ৰয়াস। কিন্তু দিন যোৱাৰ লগে লগে মোৰ চুটি গল্পবোৰ অসমৰ বিভিন্ন বাতৰি কাকত আৰু সাহিত্য আলোচনীত প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰিলে। তেজপুৰৰ পৰা প্ৰকাশ পোৱা সেই সময়ৰ "মহাজাতি" কাকতত প্ৰায়েই ছপা হৈ ওলাইছিল গল্পবোৰ। অসম ভিত্তিক বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতাবোৰতো পুৰস্কাৰ আহিবলৈ ধৰিলে। মোৰ এই প্ৰচেষ্টাক দেখি মহাবিদ্যালয়ৰ সতীৰ্থ বন্ধুসকলে মোক অপৰিসীম উৎসাহ আৰু প্ৰেৰণা যোগাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। বন্ধু মানস এইক্ষেত্ৰত আগৰণুৱা। তেওঁলোকে মোক উৎসাহিত কৰিব ধৰিলে এখন পূৰ্ণাংগ কিতাপ প্ৰকাশ কৰিবলৈ। 

বন্ধুসকলৰ সেই কথাবোৰক সাৰ কৰিয়েই আগবাঢ়িছিলো। সেয়া ১৯৯০ চন। তেতিয়াও মই দৰং মহাবিদ্যালয়ৰ স্নাতক শ্ৰেণীৰ এজন নিয়মীয়া ছাত্ৰ। সেই ছাত্ৰাৱস্থাতেই মোৰ জীৱনৰ প্ৰথমখন চুটি গল্পৰ সংকলন - “বনতলী বাগিচাত এজোপা পলাশ” প্ৰকাশিত হ’ল। তেজপুৰৰ ভাৰতী প্ৰেছে ছপা কৰি উলিয়ালে। এজন তৰুণ কলেজীয়া ছাত্ৰৰ বাবে ছপা আখৰত নিজৰ এখন কিতাপ ছপা হোৱাৰ অনুভৱ যে কিমান অপৰিসীম, স্বৰ্গীয় আৰু ৰোমাঞ্চকৰ—সেয়া হয়তো জীৱনত নিজে এখন কিতাপ প্ৰকাশ কৰি নোচোৱালৈকে কোনোদিন উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰি! ইয়াৰ বাবে মোক প্ৰেৰণা যোগোৱা মোৰ সকলো বন্ধু বান্ধৱী বিশেষকৈ মানস, বেদানন, নৱনীতা, পুষ্কৰজ্যোতি, তপনহঁতৰ ওচৰত মই কৃতজ্ঞ।

কেৱল নীৰৱতা ভালপোৱা সকললৈ

জীৱনৰ ক্ষণভংগুৰতা বা বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিশালতাৰ সন্মুখীন হ’লে মানুহৰ ভাষা প্ৰায়ে অব্যক্ত হৈ পৰে। এনে মুহূৰ্তত মৌনতাই ভাষাৰ সীমাবদ্ধতা অতিক্ৰম কৰি এক গভীৰ আধ্যাত্মিক বা দাৰ্শনিক অনুভৱ জগাই তোলে। জীৱন আৰু প্ৰকৃতিৰ বহু সূক্ষ্ম অৰ্থ কেৱল শব্দৰ আঁৰৰ নীৰৱতাতহে ধৰা পৰে। মৌনতাই সংবেদনশীলতাক এনেদৰে তীক্ষ্ণ কৰে যে সাধাৰণ কথাবোৰৰ মাজতো গভীৰ তাৎপৰ্য স্পষ্ট হৈ উঠে। মৌনতা কেৱল শব্দৰ অনুপস্থিতি বা আৱহ শূন্যতা নহয়; ই এক গভীৰ, সক্ৰিয় আৰু আত্মাক স্থিৰ কৰিব পৰা অমোঘ শক্তি। যেতিয়া মৌনতাক প্ৰকৃত ভাবে গ্ৰহণ কৰা হয়, ই মানুহৰ মস্তিষ্ক আৰু আত্মচেতনাৰ মাজত এখন সাকোঁ গঢ়ি তোলে।

কোলাহল পূৰ্ণ পৰিস্থিতি আৰু তথ্যৰ বোজাই মানুহৰ মন ভাৰাক্ৰান্ত কৰি তোলে। এনে পৰিস্থিতিত মৌনতাই আমাৰ স্নায়ুতন্ত্ৰক বিশ্ৰাম প্ৰদান কৰি পুনৰ সজীৱ কৰি তোলাৰ কাম কৰে। মৌনতাই আমাৰ স্বয়ংক্ৰিয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ উত্তেজনা কমাই আনি ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু মানসিক ক্লান্তি হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে। বাহ্যিক শব্দৰ কোলাহল আৰু ব্যস্ততা আঁতৰি গ'লে মস্তিষ্কৰ 'ডিফল্ট ম’ড নেটৱৰ্ক' (DMN) সক্ৰিয় হৈ পৰে। মস্তিষ্কৰ এই অৱস্থাই আমাৰ বিচ্ছিন্ন চিন্তাক সংযোগ কৰি নতুন আৰু সুখদায়ক মৌলিক ধাৰণা গঢ়াত সহায় কৰে।

কথোপকথনত শব্দই বিষয়বস্তু প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু সেই শব্দবোৰৰ মাজতেই ব্যক্তি এজনৰ মৌনতাই ভাবৰ গাম্ভীৰ্যতা আৰু গভীৰতা নিৰ্ধাৰণ কৰে। কোনো কথা শুনি লগে লগে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ নকৰি সামান্য সময় মৌন হৈ থাকিলে আৱেগিক প্ৰতিঘাতৰ সলনি বিবেচনাশীল সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অৱকাশ পোৱা যায়। শব্দেৰে কোৱা কথাতকৈ কেতিয়াবা এটা অৰ্থপূৰ্ণ মৌনতাই মানুহৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গভীৰ আত্মবিশ্বাস প্ৰকাশ কৰে, যিয়ে আনকো চিন্তা কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। 

মুখেৰে নীৰৱতা অৱলম্বন কৰিলে অন্তৰৰ খিৰিকীখন খোল খায় আৰু তেতিয়া ব্যক্তি এজনে তেওঁৰ চাৰিওফালৰ জগতখন সূক্ষ্ম ভাবে নিৰীক্ষণ কৰি প্ৰকৃতিৰ গভীৰ ছন্দবোৰ বুজি পাবলৈ সক্ষম হয়। তাতোকৈ ডাঙৰ কথাটো হ'ল - অৰ্থপূৰ্ণ নীৰৱতাই মানুহক নিজৰ মৌলিক চিন্তা, মূল্যবোধ আৰু জীৱনৰ গভীৰ প্ৰশ্নসমূহৰ মুখোমুখি কৰায়। 

মনোবিজ্ঞানীসকলে কৈছে যে নীৰৱতা অবচেতন মনৰ সংশ্লেষণ আৰু 'ইনকিউবেচন'। যেতিয়া মস্তিষ্ক বাহ্যিক উত্তেজনাৰ পৰা মুক্ত হয়, তেতিয়া অবচেতন মনে পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতা, অধ্যয়ন আৰু কল্পনাৰ মাজত এক অদৃশ্য সাঁকো গঢ়ি তোলে। যিদৰে ঘোলা পানী স্থিৰ হৈ থাকিলেহে তলিত গেদবোৰ জমা হয়, ঠিক তেনেদৰে নীৰৱতাই মানুহৰ মনৰ বিক্ষিপ্ত চিন্তাবোৰক শান্ত কৰি মূল সত্যটোক স্পষ্ট কৰি তোলে। নীৰৱতাই দৰাচলতে আমাৰ আত্ম-প্ৰতাৰণাৰ আৱৰণখন আঁতৰাই পেলায়, যাৰ ফলত আমি নিজৰ গভীৰতম সংশয়, বিস্ময় আৰু অনুভূতিসমূহৰ সৈতে সততাৰে মুখামুখী হ’ব পাৰো। মৌনতা বা নীৰৱতাৰ সৈতে পৰিচিত নহ’লে শব্দৰ ওজন আৰু গভীৰতা অনুভৱ কৰিব নোৱাৰি। 

আমাৰ চেতনাৰ বাবে মৌনতা এটা নিৰ্জন আৰু শূন্য পাত্ৰৰ দৰে। এই পাত্ৰ খালী হৈ থাকিলেহে তাত নতুন ধাৰণা, মৌলিক সত্য অথবা চিৰন্তন প্ৰজ্ঞাৰ জ্যোতি প্ৰতিফলিত হ’ব পাৰে। হয়তো এনে অপৰিসীম শক্তি আৰু নীৰৱ সাধনাৰ মাহাত্ম্য বুজি পায়েই প্ৰাচীন যুগৰ ঋষি-মুনিসকলে কোলাহলময় জনসমুদ্ৰৰ পৰা আঁতৰি নিভৃত প্ৰকৃতিৰ কোলাত ধ্যানমগ্ন হৈছিল—মৌনতাৰ অতল গহ্বৰতেই বিচাৰি পাইছিল জীৱনৰ পৰম উপলব্ধি।

✍️ -  প্ৰণৱজ্যোতি দাস

গছে আকোঁৱালি লোৱা সেই চাইকেলখন

প্ৰকৃতি আৰু মানৱ ইতিহাসৰ মিলন কেতিয়াবা এনে এক ৰূপত ঘটে, যিয়ে মানুহক একে সময়তে আশ্চৰ্যান্বিত আৰু আৱেগিক কৰি তোলে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৱাশ্বিংটন ৰাজ্যৰ ভাশ্ব’ন দ্বীপৰ (Vashon Island) এখন ঘন অৰণ্যৰ মাজত এনে এক দৃশ্য দেখিবলৈ পোৱা যায়— য’ত মাটিৰ পৰা কেইবা ফুট ওপৰত এখন পুৰণি লোহাৰ চাইকেল নিজৰ দেহত এনেদৰে আকোঁৱালি লৈছে, যেন সেয়া কোনো নিৰ্জীৱ যন্ত্ৰ নহয়, বৰঞ্চ গছজোপাৰেই এক স্পন্দিত অংগ। বননিৰ সেউজীয়া আৱেষ্টনীৰ মাজত মামৰে ধৰা এই চাইকেলখনে যোৱা কেইবাদশক ধৰি প্ৰতিজন সংবেদনশীল মানুহৰ মনত এক অপূৰ্ব বিস্ময় আৰু বুজাব নোৱাৰা আৱেগৰ সৃষ্টি কৰি আহিছে। বিশ্বজুৰি এই দৃশ্যটো "বাইচাইকেল ট্ৰী" (The Bicycle Tree) নামেৰে খ্যাত।

​এই বিস্ময়কৰ ঘটনাটো লৈ মানুহৰ মুখে মুখে বাগৰি ফুৰা কাহিনীটো হৃদয় কঁপাই যোৱা এক কৰুণ গাঁথা। প্ৰচলিত লোককথা অনুসৰি, ১৯১৪ চনত প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ কালছোৱাত কোনো এজন তজবজীয়া ডেকা ল’ৰাই দেশৰ আহ্বানত যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ ওলাইছিল। ঘৰৰ পৰা চাইকেলেৰে আহি তেওঁ হাবিখনৰ এই কুমলীয়া গছপুলিটোৰ কাষতেই নিজৰ মৰমৰ চাইকেলখন শিকলিৰে বান্ধি থৈ গৈছিল। মনত হয়তো সপোন আছিল যুদ্ধ জিনি আকৌ ঘূৰি আহি এই চাইকেল চলাই নিজৰ গাঁৱৰ চিনাকি বাটেৰে আনন্দৰে ঘূৰি ফুৰিব। কিন্তু নিয়তিৰ নিষ্ঠুৰ পৰিহাসত সেই ল’ৰাজন আৰু কেতিয়াও ঘূৰি নাহিল; কেৱল ৰৈ গ’ল তেওঁৰ বাবে অপেক্ষাৰত নিসংগ চাইকেলখন। তেওঁৰ চিৰদিনীয়া অনুপস্থিতি যেন নিঃশব্দে অনুভৱ কৰিছিল সেই গভীৰ অৰণ্যই, যাৰ বাবে গছজোপাই দশকৰ পিছত দশক ধৰি চাইকেলখন নিজৰ বুকুত সাৱটি আকাশৰ ফালে কঢ়িয়াই লৈ গ’ল এক জীৱন্ত স্মৃতিসৌধৰ দৰে।

​অৱশ্যে বাস্তৱৰ পটভূমিটো যুদ্ধৰ নাছিল যদিও, সিও আছিল এক বিষাদ আৰু পাহৰি যোৱা শৈশৱৰ অমলিন অধ্যায়। প্ৰকৃত ঘটনাটো আছিল ১৯৫৪ চনৰ, যেতিয়া এক শোকাবহ অগ্নিকাণ্ডত পিতৃক হেৰুৱাই ভাশ্ব’ন দ্বীপৰ এটি কণমানি ল’ৰা ডন পাজ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটো দিশহাৰা হৈ পৰিছিল। সেই কঠিন সময়ত চুবুৰীয়াই মৰম আৰু সহানুভূতিৰ হাত আগবঢ়াই ডনক উপহাৰস্বৰূপে দিছিল এই  ৰবৰৰ চকাযুক্ত সৰু চাইকেলখন। পিতৃহাৰা শিশুটিৰ মনত কিন্তু সেই গধুৰ আৰু ৰৱৰৰ চকাযুক্ত চাইকেলখনে বিশেষ স্থান নাপালে; এদিন অৰণ্যৰ মাজত উমলি থাকোঁতে তেওঁ চাইকেলখন এজোপা গছত আউজাই থৈছিল। কিছুপৰ উমলি থকাৰ পিছত ডন ঘৰলৈ উভতি আহিল কিন্তু চাইকেলখনৰ কথা পাহৰি অৰণ্যৰ মাজতেই এৰি থৈ আহিল। ঘৰলৈ ঘূৰি অহাৰ পিছত চাইকেলখনৰ কথা মনত পৰিছিল যদিও তেওঁ চাইকেল আনিবলৈ নগ'ল, কাৰণ তেওঁ চাইকেলখন ভাল নেপাইছিল।

​মানুহে পাহৰি গ’লেও প্ৰকৃতিয়ে কিন্তু একোকে পাহৰি নেযায়। গছজোপাই সেই পেলাই থৈ যোৱা লোহাৰ চাইকেলখনক অৱহেলা নকৰি তাৰ প্ৰতিটো ঋতুৰ বৃদ্ধি আৰু নতুন কাণ্ডৰ আৱৰণেৰে ক্ৰমান্বয়ে নিজৰ গভীৰলৈ সুমুৱাই ল’লে। চাৰিটা দশকৰ অন্তত যেতিয়া পূৰ্ণবয়স্ক ডনে নিজৰ পাহৰি যোৱা শৈশৱক সেই বিশাল গছজোপাৰ বুকুত পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰিলে, তেতিয়া লোহা আৰু জীয়া কাঠৰ সেই অদ্ভুত মিলনে যেন সোঁৱৰাই দিলে যে সময়ৰ সোঁতত মানুহ গুচি যায়, কিন্তু প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ স্মৃতিবোৰ বুকুত সাঁচি ৰাখে। সেয়া এজন যুদ্ধৰ পৰা উভতি নহা সৈনিকৰ নীৰৱ বেদনাই হওক অথবা এটি অনাথ শিশুৰ পাহৰি যোৱা শৈশৱৰ কোনো পদচিহ্নই হওক, গছে আকোঁৱালি লোৱা এই চাইকেলখনে আজিও মানুহক নীৰৱে কয়— সময় ক্ষণস্থায়ী, কিন্তু প্ৰকৃতিৰ স্নেহময় কোলাত কোনো স্মৃতিয়েই কেতিয়াও অসাৰ হৈ হেৰাই নাযায়।

ইউটিউব ভিডিঅ’: https://youtu.be/Oja-ZgLsbF8?si=85IDXDqUuv7H2GhE

শৈশৱৰ সংগীত সাধনা

 

মানুহৰ জীৱনত কিছুমান হেঁপাহ থাকে। যেতিয়া কোনো এটা সপোনে বুকুত গজালি মেলে, তেতিয়া পৃথিৱীৰ কোনো নিয়মেই যেন তাক বান্ধি ৰাখিব নোৱাৰে। ষষ্ঠ শ্ৰেণীত পঢ়ি থাকোতে মোৰো তেনে এটি হেঁপাহ উপজিছিল। গহপুৰৰ পৰা আঠ কিলোমিটাৰ আঁতৰৰ ডুবিয়াত তেতিয়া দেউতা কৰ্মৰত। দেউতাৰ লগত আমিও চৰকাৰী ঘৰত থাকো। সংগীতৰ নিচাটোৱে তেতিয়া মোৰ কলিজাত এনেকৈ খোপনি পুতি লৈছিল যে প্ৰতি দেওবাৰে অঞ্চলটোৰ সুকণ্ঠী গায়ক শ্ৰদ্ধাৰ বীৰেন গগৈ ছাৰৰ পদূলি গচকাটো মোৰ নিয়মীয়া সাধনা হৈ পৰিছিল। ছাৰে অতি মৰমেৰে মোক সংগীতৰ অ, আ, ক, খ খিনি বুজাই আছিল। কিন্তু বিধিৰ কি বিধান! কণ্ঠত সুৰৰ গভীৰতা আহিবলৈ নৌপাওঁতেই স্কুলৰ বাৰ্ষিক অধিবেশন আৰু বঁটা বিতৰণী সভাখন আহি পালেহি। মনৰ ভিতৰত নিটাল মাৰি থকা গান গোৱাৰ ‘পোকটোৱেও’ এই চেগতে এনেকুৱা কামোৰ দিলে যে মই অধৈৰ্য্য হৈ পৰিলোঁ।

​বুকুৰ ঢপঢপনিবোৰ চেপি ধৰি, দুটামান সেপ ঢুকি কোনোমতে সাহস গোটাই মোৰ সংগীতৰ গুৰু বীৰেন ছাৰৰ আগত মনৰ কথা ক'লো। ছাৰে মোৰ মুখলৈ চাই ক'লে — হেৰৌ, তই এতিয়াই গান গাবলৈ উপযুক্ত হোৱা নাই। আৰু সাধনা লাগিব। আৰু বহু অভ্যাসৰ প্ৰয়োজন! কথাতো শুনি মোৰ হৃদয়খন যেন পলকতে থানবান হৈ গ'ল! হয়তো মোৰ উদাস মুখখন দেখি ছাৰৰ অন্তৰখন কোমল হ'ল। তেখেতে লগে লগে ৰেৱ বৰা ছাৰক তবলা সংগত কৰিবলৈ দি নিজে হাৰমনিয়ামৰ ৰিদ’ত আঙুলি বুলাই আৰম্ভ কৰিলে ৰামেশ্বৰ পাঠকৰ সেই কালজয়ী লোকগীতটি— "কৰ্ণত কুণ্ডল তোমাৰ মাথে মৈৰাৰ পাখি…!"

গীতটো শেষ কৰি ছাৰে মোৰ চকুলৈ চাই এক নিৰ্দেশাত্মক স্বৰেৰে ক’লে— "তই এইটোকে গাব লাগিব!" ​মই যেন আকাশ ঢুকি পালোঁ! তাৰ পিছত আৰম্ভ হ’ল মোৰ আহোপুৰুষাৰ্থ ‘প্ৰচেষ্টা’। ছাৰে নিৰ্দেশ দিছিল— "ডাঙৰকৈ গাবি, মাতটো খুলিব লাগিব!" গুৰুৰ বাক্য শিৰোধাৰ্য কৰি ঘৰত যেতিয়াই-তেতিয়াই ডিঙিৰ সিৰ ফুলাই চিঞৰিবলৈ ধৰিলোঁ — "কৰ্ণত কুণ্ডল তোমাৰ মাথে মৈৰাৰ পাখি…!" ফাটি যোৱা মাত, সুৰৰ ঠিকনা নাই। এদিন দুপৰীয়া মোৰ সেই বুকুভঙা চিঞৰত দেউতাৰ কেঁচা টোপনি ভাগিল। মনত পৰে, শোৱাপাটীৰ পৰাই দেউতাই মাক চিঞৰি সুধিছিল — "হেৰা, আমাৰ এই গৰুটো বলিয়া হ'ল নেকি?" আজিও মনত পৰে তাহানিৰ কথাবোৰ। 

​অৱশেষত সেই বহু প্ৰত্যাশিত দিনটো আহিল। লোকগীত প্ৰতিযোগিতাৰ চাৰি নম্বৰ প্ৰতিযোগী মই। মঞ্চৰ পৰা নামটো ঘোষণা হোৱাৰ লগে লগেই বুকুখন চিৰিংকৈ উঠিল যদিও আত্মবিশ্বাসৰ কোনো অভাৱ নাছিল। মঞ্চত তবলা আৰু হাৰমনিয়াম লৈ ওপৰৰ ক্লাছৰ দাদা দুজন বাদ্যযন্ত্ৰী হিচাপে সাজু হৈয়েই আছিল। মই টেবুলখনৰ কাষত থিয় হৈ দেখোঁ — উৱা ! মাইক্ৰ’ফোনটো আকাশ চুবলৈহে যেন ওলমি আছে! দাদা এজনে টানি-টুনি মাইক্ৰ'ফোনটো নমাই দিয়াৰ পিছতো মই ঢুকি পোৱা নাই। মোৰ এই দুৰৱস্থা দেখি মঞ্চৰ এচুকত আমাৰ দৰে চাপৰ প্ৰতিযোগীৰ বাবে সাজু কৰি ৰখা সেই দুচপৰা ৰঙা ইটা আনি মোৰ ভৰিৰ তলত দিয়া হ’ল। দুচপৰা ইটাৰ ওপৰত থিয় হৈ মই যেন পৃথিৱী জয় কৰাৰ আনন্দত আত্মহাৰা হ’লোঁ। এজন বাদ্যযন্ত্ৰীয়ে ক’লে— "গা এতিয়া!"

​বচ্, ক’বলৈহে পালে! মোৰ বুকুত সাঁচি ৰখা সমস্ত শক্তি উজলাই চিঞৰি উঠিলোঁ— "কৰ্ণত কুণ্ডল তোমাৰ মাথে মৈৰাৰ পাখি…!" মাইকত মাতটো ঠিক বিজুলী ঢেৰেকনিৰ দৰে গুমগুমাই উঠিল। তাল ক’ত গ’ল, লয় ক’ত হেৰাল — কাৰো কোনো মতলব নাই! মই মোৰ গতিৰে গানৰ এক্সপ্ৰেছ চলাই গৈ থাকিলোঁ। মনতে ভাবিছোঁ, বাদ্যযন্ত্ৰীসকলে হয়তো মোৰ লগত তাল মিলাবলৈ সুযোগ বিচাৰি আছে, নিশ্চয় বজাব এতিয়া! প্ৰায় পাঁচ মিনিটমান জোৰা দীঘলীয়া লোকগীতটি মই এক মিনিটৰ ভিতৰতেই এক উশাহতে গাই শেষ কৰি পেলালোঁ। গীতৰ শেষত বিজয়ীৰ দৰে মূৰ দাঙি চাৰিওফালে চাই দেখোঁ— মোৰ কাষত এজনো বাদ্যযন্ত্ৰী নাই! মোৰ সেই অতিমানৱীয় গতিৰ লগত মিলি থাকিব নোৱাৰি তেওঁলোকে বাদ্য এৰি কেতিয়াবাই সেই স্থান ত্যাগ কৰিছে!

ইপিনে সমগ্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহত হাঁহি, সুঁহুৰি আৰু হাতচাপৰিৰ এনে এক খলকনি উঠিল যে মই ভাবিলোঁ— অহ্, আজি নিশ্চয় মই তামাম গান গাই দিলোঁ! ​কিন্তু মোহভংগ হ’বলৈ বেছি সময় নালাগিল। বুকু ফুলাই যেতিয়া মঞ্চৰ পৰা নামি আহিলোঁ, সকলোৰে মুখত হাঁহি। তাৰ মাজতেই নৱম শ্ৰেণীৰ তবলা বজোৱা দাদাজনে পিছফালৰ পৰা আহি মোৰ সোঁকাণখন এনেকৈ মুচৰি দিলে যে মই চকুৰে সৰিয়হ ফুল দেখিবলৈ পালোঁ! দাঁত কামুৰি তেওঁ ক’লে— "এইবোৰ কি গান গাইছ হেৰৌ?!" বহুপৰলৈকে মোৰ কাণখন আঙঠাৰ দৰে ৰঙা হৈ জ্বলি থাকিল। ঘৰলৈ অহাৰ পিছত মায়ে যেতিয়া চিন্তিত হৈ সুধিলে— "তোৰ কাণখন কিয় ইমান ৰঙা?" মই তলমূৰ কৰি মনে মনে ৰ’লোঁ।

​সেই দিনাই মোৰ সংগীত সাধনাৰ সমাধি ঘটিল। তাৰ পিছত আৰু কেতিয়াও বীৰেন ছাৰৰ ঘৰলৈ যোৱাৰ সাহস গোটাব নোৱাৰিলোঁ। ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ সেই দুচপৰা ইটা আৰু কাণৰ মোচৰটোতেই মোৰ সুৰৰ কেৰিয়াৰৰ যৱনিকা পৰিল।

​এতিয়া আক্ষেপ নাই, কিন্তু যেতিয়াই ক’ৰবাত লোকগীতৰ সুৰ শুনো, শৈশৱৰ সেই নিষ্পাপ হাঁহি আৰু বেদনাৰ দিনবোৰৰ স্মৃতিয়ে বুকুৰ এচুকত এটা চিনাকি টোকৰ মাৰি যায়। হয়, গান মোৰ কণ্ঠই পাহৰি গ’ল, কিন্তু সংগীতে মোক এৰি নগ’ল। আজি মই গান গাব নোৱাৰোঁ সঁচা, কিন্তু গান মোৰ প্ৰিয়। গান শুনোঁ — কেৱল কাণেৰে নহয়, জীৱনক জীপাল কৰিব পৰা গানবোৰ শুনো একান্ত মনে, হৃদয়েৰে।

A cherished family tradition.

After seeking the blessings of Lord Ganesha and Lord Shiva, we lovingly offer the first invitation of our daughter’s wedding to her maternal uncle on 20 September, 2026. 

মৌনতা

• মৌনতা জীৱনৰ পৰম মিত্ৰ।  
• ​মৌনতাই আত্ম-চিন্তনক শক্তি প্ৰদান কৰে।  
• ​মৌনতাই অতিন্দ্ৰিয় সুখৰ অনুভূতি কৰায়।  
• ​মৌনতা আধ্যাত্মিক উন্নতিৰ বাবে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ স্বৰূপ।  
• ​মৌনতা মানেই ব্যৰ্থ আৰু সাধাৰণ সংকল্পৰ পৰা মুক্তি।  
• ​মৌনতাৰ শক্তিয়ে মনৰ একাগ্রতা বৃদ্ধি কৰে।  
• ​মৌনতা স্থিতি গঢ়ি তোলাৰ আটাইতকৈ সৰল উপায়। 
• ​মৌনতা মানে গুণগত তথা শ্ৰেষ্ঠ সংকল্প সঞ্চাৰ হোৱা। 
• ​মৌনতা হৈছে অপ্ৰয়োজনীয় চিন্তাৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ শক্তি।  
• ​মৌনতা চিন্তাধাৰাক শ্ৰেষ্ঠ কৰি তোলাৰ এক টনিক।  
• ​মৌনতা কন্দল-অশান্তি দূৰ কৰাৰ এক অমোঘ ঔষধ। 
• ​মৌনতা মনৰ স্থিতিক সবল কৰাৰ দৰব।  
• ​মৌনতাত এক সাধনা যিয়ে মনৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰে।  
• ​মৌনতা স্বধৰ্মত টিকি থকাৰ একমাত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ পদ্ধতি।  
• ​মৌনতা পৰমাত্মাত বিলীন হৈ যোৱাৰ এক সহজ পুৰুষাৰ্থ।  
• ​মৌনতা এক সৰ্বোত্তম ভাষা।  
• ​মৌনতা দুখ বেদনা পাহৰি ক্ষমা কৰি দিয়াৰ এক মাধ্যম।  
• ​মৌনতা পৰমাত্মাৰ সুখ অনুভৱ কৰা এক উপায়।  
• ​মৌনতা সমৰ্পণৰ সঞ্জীৱনী।  
• ​মৌনতা পৰমাত্মাৰ অনুভূতি লাভ কৰাৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মাৰ্গ।  

এখন বিএচএ চাইকেল

ৰদে-বৰষুণে খোজকাঢ়ি স্কুললৈ যোৱা সেই দিনবোৰ বাৰু আপোনাৰ  মনত আছেনে? কান্ধত কিতাপৰ গধুৰ বেগটো লৈ, ধূলিয়ৰি আলিবাটেৰে যেতিয়া ক্লাছৰ দিশে আগবাঢ়িছিলোঁ, সেই পথটো যেন শেষেই হ’ব নোখোজা এক অন্তহীন যাত্ৰা আছিল। দুপৰীয়াৰ প্ৰখৰ ৰ’দত ঘৰলৈ উভতি আহোঁতে ভাগৰুৱা ভৰি দুখনে আৰু খোজ ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। পিছে ঘৰ পাই যেতিয়াই দেউতাৰ মুখলৈ চাইছিলোঁ, তাত দেখিবলৈ পাইছিলোঁ এক গভীৰ, অসহায় চাৱনি; সন্তানৰ ভাগৰুৱা মুখখন দেখি নীৰৱে চকুলো টোকা এজন পিতৃৰ মৌন প্ৰতিশ্ৰুতি।

​তাৰ পাছতেই জীৱনৰ সেই আটাইতকৈ মধুৰ ক্ষণটো আহিল। তেতিয়া মই অষ্টম শ্ৰেণীত। নতুন শ্ৰেণীলৈ উঠাৰ আনন্দৰ মাজতেই এদিন সন্ধিয়া ঘৰৰ চোতালত আহি থমকি ৰ’ল জীৱনৰ প্ৰথমটো সপোন - এখন নতুন ২২ ইঞ্চিৰ বিএছএ চাইকেল। সেইখন মোৰ বাবে এখন সাধাৰণ বাহন নাছিল, বৰং সেয়া আছিল দুভৰিৰ শিকলি খুলি দিয়া ডেউকা। নতুন ৰবৰৰ গোন্ধ, ৰূপালী ৰিমৰ চিকমিকনি আৰু টিলিঙাটোৰ মিঠা ‘ট্ৰিং-ট্ৰিং’ শব্দটোৱে মোৰ বুকুত কি যে এক শিহৰণ জগাই তুলিছিল! 

​প্ৰথমবাৰ পেডেল মৰাৰ সেই অনুভৱ—বতাহজাক যেন বুকুত আচাৰ খাই পৰিছিল, চুলিবোৰ উৰিছিল আৰু ভৰি দুখনৰ বহুদিনীয়া ভাগৰ একে মুহূৰ্ততে পাহৰি গৈছিলোঁ। যি বাটেৰে ভৰি চোঁচৰাই স্কুলৰ পৰা ঘৰমুৱা হৈছিলোঁ, সেই একেটা বাটেৰেই যেন মই উৰিবলৈ শিকিলোঁ! স্কুলৰ সুদূৰ বাটটো এক নিমেষতে মোৰ বাবে তেনেই চমু হৈ পৰিল। 

১৯৮২ চনৰ সোণালী শৈশৱৰ সেই স্মৃতিবোৰ আজিও মনৰ দাপোনত একেদৰেই উজ্জ্বল হৈ আছে। নতুন বিএছএখন হাতত পোৱাৰ আগৰ দিনবোৰৰ সোৱাদেই আছিল সম্পূৰ্ণ সুকীয়া। আবেলি হোৱাৰ লগে লগে মনটো উৰা মাৰিছিল চোতালৰ চুকত বেৰত আঁউজাই থোৱা দেউতাৰ সেই ২৪ ইঞ্চিৰ প্ৰকাণ্ড চাইকেলখনলৈ। এজন কিশোৰৰ বাবে সেইখন মাত্ৰ এখন চাইকেল নাছিল, আছিল যেন লোহাৰ এটা বিশাল হাতী! চিটত বহিলে ভৰি দুখনেৰে পেডেলৰ ঢুকি নেপাইছিলোঁ।

​কিন্তু মনৰ উচাহৰ ওচৰত শৰীৰৰ উচ্চতাই বাৰু কেতিয়াবা হাৰ মানেনে? চিটত বহাৰ জোখেৰে বয়স নোহোৱাত মোৰ একমাত্ৰ ভৰসা আছিল সেই চিৰপৰিচিত ‘কেঁচি কটা’ ভংগীমা! চাইকেলৰ ফ্ৰেমৰ মাজৰ খালি ঠাইডোখৰেৰে সোঁভৰিটো সিপাৰলৈ সুমুৱাই, গোটেই শৰীৰটোক এফলীয়া কৰি বেঁকা হৈ পেডেল মাৰি চাইকেল চলোৱাত কিমান যে আনন্দ আৰু ৰোমাঞ্চ আছিল! পেডেলটো সম্পূৰ্ণ বৃত্তাকাৰে এপাক ঘূৰাবও নোৱাৰিছিলোঁ; আধা-আধাকৈ হেঁচুকি চাইকেলখন আগবঢ়াই নিয়াৰ মাজতেই যেন এক অবুজ বিজয়ৰ গৌৰৱ লুকাই আছিল। বাটেৰে পাৰ হৈ যোৱা মানুহবোৰে ৰৈ ৰৈ চাইছিল। বহুতেই আকৌ নিজেই বাটৰ একেবাৰে কাষলৈ গৈ থিয় হৈ ৰৈছিল - জানোচা তেওঁলোকক খুন্দিয়াই থৈ যাওঁ ! ​কেতিয়াবা ভাৰসাম্য হেৰুৱাই ধূলিয়ৰি বাটত অথবা কাষৰ ঘাঁহনিত থেকেচা খাই পৰিছিলোঁ। আঁঠু-কিলাকুটিৰ ছাল চিগি তেজ ওলাইছিল বহুবাৰ। সেই বিষ পাহৰি জাপ মাৰি পুনৰ থিয় হৈছিলোঁ মাথোঁ এটা আশংকাত - দেউতাৰ চাইকেলখনত যেন আঁচোৰ এটাও নপৰে! 

​দেউতাৰ সেই ওখ ২৪ ইঞ্চিৰ চাইকেলখনেই প্ৰকৃততে মোক ভাৰসাম্য শিকাইছিল, উজুটি খাইও পুনৰ থিয় হোৱাৰ সাহস দিছিল। সেইখন চলাই হাত-ভৰিৰ ছাল ছিঙাৰ পাছত ১৯৮২ চনত যেতিয়া মোৰ নিজৰ জোখৰ নতুন ২২ ইঞ্চিৰ চাইকেলখন আহিছিল, তেতিয়া যেন মই সঁচাকৈয়ে উৰিবলৈ ডেউকা পাইছিলোঁ। আজি উভতি চালে অনুভৱ হয় দেউতাৰ সেই ২৪ ইঞ্চিৰ বিশাল চাইকেলখন আছিল এক সপোনৰ আৰম্ভণি, যাৰ পেডেল ঢুকি নোপোৱা ভৰি দুখনেই এদিন মোক জীৱনৰ দীঘলীয়া বাটত আত্মবিশ্বাসেৰে আগুৱাই যাবলৈ শিকাইছিল।

সেই বিএছএ চাইকেলখন আছিল মোৰ আত্মবিশ্বাসৰ প্ৰথম ভেটি, মোৰ শৈশৱৰ আটাইতকৈ বিশ্বাসী সংগী। আজি সময়ৰ সোঁতত হয়তো বহুত কিবা সলনি হ’ল, কিন্তু আজিও যেতিয়া মনৰ কেনভাচত সেই চাইকেলখন ভাঁহি উঠে, বুকুৰ কোনোবা এটা কোণত দেউতাৰ অপৰিসীম মৰমৰ উত্তাপবোৰ অনুভৱ কৰো কাৰণ সেই চাইকেলখনৰ চকাৰ প্ৰতিটো পাকত মোৰ লগে লগে ঘূৰিছ ফুৰিছিল দেউতাৰ নিঃশব্দ ভালপোৱাবোৰ।

শৈশৱৰ শিক্ষক দিৱস

 

আশীৰ দশকৰ কথা। আমি স্কুলত পঢ়ি থকা সময়। স্কুলৰ জপনামুখ পাৰ হৈয়েই পকেটত সযতনে সাঁচি ৰখা পঞ্চাশ পইচাটোৰে কিনি লৈছিলোঁ কাগজৰ সৰু চাৰিকোণীয়া সেই বেজটো, যাৰ একাষত থাকে ড° সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনৰ প্ৰতিচ্ছবি। সেই মুহূৰ্তৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল বিশেষ দিনটোৰ কিবা এটা মিঠা মিঠা শিহৰণ। বগা ইউনিফৰ্মৰ চোলাটোৰ বুকুত পিন মাৰি লগাই লৈছিলোঁ কাগজৰ বেজটো। কেতিয়াবা চোলাটোৰ জেপৰ ওপৰত বেজটো বেঁকাকৈ লাগিছিল। লগৰ কোনোবা এজনে পিনটো খুলি আকৌ এবাৰ বেজটো পোনে পোনে খাপ খুৱাই মাৰি দিয়াৰ পিছত মনটো এক অনাবিল আনন্দ আৰু গৌৰৱেৰে ভৰি পৰিছিল।

​সাধাৰণ দিনবোৰত ধূলি-বালি আৰু চকমাটিৰ দাগ লগা স্কুলৰ ইউনিফৰ্মযোৰ যেন সিদিনা সেই কাগজৰ টুকুৰাটো লগোৱাৰ লগে লগে কোনো এক বিশেষ সন্মানৰ মেডেল পিন্ধা পোছাকলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল! পুৱাৰ প্ৰাৰ্থনা সভাত শিক্ষকে আমাৰ সেই দিনটোৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে জনাইছিল। প্ৰাৰ্থনা সভাত থিয় হওঁতে আমাৰ বুকুখন নিজে নিজেই অলপ বেছিকৈ ফুলি উঠিছিল, বাৰে বাৰে চকু গৈছিল বুকুখনলৈ - বেজটো ওলোটা হৈ যোৱা নাইতো! থিকেই লাগি আছেতো ! সেইটো  কেৱল এটা কাগজৰ টোকেন নাছিল। সেয়া আছিল আমাৰ বাবে বুকুৰ ওপৰত সযতনে আঁৰি লোৱা শিক্ষকসকলৰ প্ৰতি নিভাঁজ শ্ৰদ্ধা আৰু এক বৃহৎ উৎসৱৰ অংশীদাৰ হোৱাৰ অনাবিল শিশুসুলভ অহংকাৰ। সিদিনা ​স্কুলৰ বাৰাণ্ডাত, শ্ৰেণীকোঠাত সকলোতে সকলোৰে বুকুত জলমলাই আছিল একেটাই কাগজৰ বেজ। প্ৰথম শ্ৰেণীৰ সৰু ল’ৰা-ছোৱালীবোৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দশম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকললৈকে। 

নিয়মীয়া পঢ়া-শুনা, হঠাতে হোৱা মৌখিক পৰীক্ষা বা শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকৰ অনুশাসনৰ ভয় সেইদিনা মুহূৰ্ততে উৰি গৈছিল। আমি নাৰ্জী ফুলেৰে ওপচাই ৰাখিছিলোঁ ছাৰৰ টেবুলখন। ব্লেকব’ৰ্ডত চকেৰে কঁপা কঁপা হাতেৰে অঁকা ফুল আৰু পাতৰ ছবিৰ মাজত লিখিছিলোঁ -  “শুভ শিক্ষক দিৱস”।  

​দুপৰীয়া টিফিন পিৰিয়ডৰৰ দৌৰা-দৌৰি আৰু উৎপাতবোৰ কৰোতে আবেলিৰ ফালে বেজটোৰ চুকবোৰ অলপ কোঁচ খাই পৰিছিল। বিদ্যালয় ছুটীৰ পিছতো কাগজৰ সেই বেজটো পেলাই দিয়াৰ কথা ভাবিবই নোৱাৰিছিলো। ঘৰলৈ আহি অতি সাৱধানে বুকুৰ পৰা পিনটো খুলি কাগজৰ বেজটো জ্যামিতি বাকচৰ ভিতৰত অথবা কিতাপৰ মাজত সযতনে ৰাখি থৈছিলোঁ বছৰ বছৰ ধৰি সজীৱ হৈ থাকিবলৈ। মূল্যৰ ফালৰ পৰা সেই কাগজৰ বেজটো হয়তো আছিল তেনেই নগণ্য, কিন্তু শৈশৱৰ সেই দিনটোত সেই বেজটোৱে বুকুলৈ কঢ়িয়াই অনা আনন্দ, আত্মবিশ্বাস আৰু  শিক্ষকৰ প্ৰতি থকা পৱিত্ৰ শ্ৰদ্ধাৰ অনুভূতিবোৰ আজিও আমাৰ স্মৃতিৰ কোঠালিত চিৰসেউজ হৈ ৰৈ আছে।