মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত কিছুমান প্ৰশ্নই যুগে যুগে মানুহৰ মনক আলোড়িত কৰি আহিছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে—"ঈশ্বৰ আছেনে?" যদিহে ঈশ্বৰ আছে, তেন্তে বিজ্ঞানে ঈশ্বৰৰ সন্ধান দিব পাৰিবনে? এই প্ৰশ্নবোৰৰ কোনো সহজ উত্তৰ নাই। এই বিষয়টো কেৱল বিজ্ঞানৰ বিষয় নহয়; ইয়াৰ লগত জড়িত হৈ আছে দৰ্শন, যুক্তি, মহাকাশবিজ্ঞান, জীৱবিজ্ঞান, মনোবিজ্ঞান, স্নায়ুবিজ্ঞান, বিশ্বাস আৰু আধ্যাত্মিকতা।
আধুনিক যুগত বিজ্ঞানৰ অসাধাৰণ সফলতাই বহু লোকক বিশ্বাস কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছে যে বিজ্ঞানেই এদিন সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব। আনহাতে বহুতে এইটোও বিশ্বাস কৰে যে "ঈশ্বৰ" বিজ্ঞানৰ পৰিসীমাৰ বাহিৰৰ এক সত্তা। এই দুই মতৰ মাজত সত্য ক'ত আছে, তাক সাউতকৈ বিচাৰি উলিওৱা সহজ নহয়।
বিজ্ঞান প্ৰকৃতিৰ নিয়মসমূহ বুজিবলৈ সৰ্বসম্মত এক অনুসন্ধান পদ্ধতি। বিজ্ঞানে পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা, তথ্য সংগ্ৰহ, বিশ্লেষণ আৰু ফলাফলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সিদ্ধান্ত দিয়ে। কোনো দাবী বা অন্ধবিশ্বাসৰ ভিত্তিত গ্ৰহণ কৰা তথ্যক বৈজ্ঞানিকভাবে প্ৰমাণ নোহোৱালৈ তাক গ্ৰহণ নকৰাটোৱেই বিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্য। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে বিজ্ঞানে সকলো ধৰণৰ বাস্তৱতাক অধ্যয়ন কৰিব পাৰে। বিজ্ঞানে মূলতঃ পদাৰ্থ, শক্তি, স্থান, সময় আৰু প্ৰকৃতিৰ নিয়মসমূহৰ ওপৰত কাম কৰে, অধ্যয়ন কৰে আৰু পৰীক্ষা কৰে।
আনহাতে, ধৰ্মীয় বিশ্বাস অনুসৰি ঈশ্বৰ হৈছে মহাবিশ্বৰ সৃষ্টিকৰ্তা। এই ঈশ্বৰ, সময় আৰু স্থানৰ উৰ্ধত অসীম শক্তি আৰু জ্ঞানৰ অধিকাৰী এক সত্তা। অৰ্থাৎ ঈশ্বৰ পদাৰ্থৰ সীমাৰ বাহিৰত থকা এক চিৰন্তন সত্তা। যদি ঈশ্বৰৰ সংজ্ঞা এয়ে হয়, তেন্তে বিজ্ঞানৰ বাবে সমস্যাই দেখা দিয়ে, কাৰণ বিজ্ঞানৰ সকলো যন্ত্ৰ বা সূত্ৰই পদাৰ্থ আৰু শক্তিৰ পৰিসৰৰ মাজতেই কাম কৰে। গতিকে পদাৰ্থৰ বাহিৰত থকা কোনো সত্তাক বিজ্ঞানৰ যন্ত্ৰ অথবা সূত্ৰই প্ৰত্যক্ষভাৱে অধ্যয়ন কৰাটো সম্ভৱ নহয়।
বহুতে ভাবিব পাৰে যে বিজ্ঞানৰ কোনো সীমা নাই। কিন্তু বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত দেখা যায় যে বিজ্ঞানে নিজেই নিজৰ সীমা অংকন কৰি লৈছে। আজি বিজ্ঞান তৎক্ষণাত কৈ দিব পাৰে— পৃথিৱীৰ বয়স কিমান? সূৰ্যই কেনেকৈ শক্তি উৎপন্ন কৰে? ডিএনএবোৰে কেনেকৈ কাম কৰে? গছ-গছনিয়ে কেনেকৈ খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে? মহাকৰ্ষণ বলে কেনেকৈ কাম কৰে? জুই জ্বলিলে কিয় ধোঁৱা ওলায়? ইত্যাদি ইত্যাদি…
কিন্তু বিজ্ঞানৰ বাবে এনে বহুতো প্ৰশ্ন আছে যাৰ উত্তৰ দিবলৈ বিজ্ঞানে খৰখেদা নকৰে। যেনে ধৰক, মহাবিশ্বৰ নিয়মবোৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হ'ল? এই নিয়মবোৰ কোনে বনালে? জীৱনৰ উদ্দেশ্য কি? শক্তিৰ সৃষ্টি বা বিনাশ যদি নাই, শক্তি আহিল ক'ৰ পৰা? ব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টি হোৱাৰ আগত শক্তি ক'ত আছিল? বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন কিয় আছে? ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বাহিৰত কিবা আছে নে নাই ? যদি আছে, কি আছে? যদিহে নাই, কিয় নাই?
এইবোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ বিজ্ঞানৰ লগতে দৰ্শন আৰু আধ্যাত্মিকতাও সমানভাৱেই প্ৰাসংগিক।আধুনিক বিজ্ঞানৰ মতে প্ৰায় ১৩.৮ বিলিয়ন বছৰৰ আগতে মহাবিশ্বৰ আৰম্ভণি হৈছিল। এই ঘটনাক "বিগ বেং" বা মহানাদ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু বিগ বেং বা মহানাদে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টিৰ লগত জড়িত সকলোবোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া নাই। বৰং ই কেতবোৰ নতুন প্ৰশ্নৰ হে জন্ম দিছে। যেনে : বিগ বেং কিয় ঘটিল? বিগ বেঙৰ আগতে কি আছিল? পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ নিয়মবোৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হ'ল? মহাবিশ্বৰ মৌলিক ধ্ৰুৱকসমূহ জীৱনৰ উপযোগীভাৱে ইমান সূক্ষ্মভাৱে নিৰ্ধাৰিত কিয়? ইত্যাদি।
এই প্ৰশ্নবোৰৰ নিশ্চিত উত্তৰ আজিও নাই। এনে প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ গৈ কিছুমান বিজ্ঞানীয়ে Multiverse বা বহু-বিশ্বৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছে। আন কিছুমানে আকৌ এই সূক্ষ্ম সমন্বয়ৰ আঁৰত এক বুদ্ধিমান সৃষ্টিকৰ্তাৰ সম্ভাৱনাও নুই কৰা নাই। বিজ্ঞানে এতিয়াও এই বিতৰ্কৰ চূড়ান্ত মীমাংসা কৰিব পৰা নাই।
বিজ্ঞানীসকলে জীৱৰ বিবৰ্তনৰ বিষয়ে বহু কথাই জানে। কিন্তু প্ৰথম জীৱন্ত কোষটো কেনেকৈ সৃষ্টি হ'ল, তাৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা এতিয়াও লাভ কৰা হোৱা নাই। ৰাসায়নিক বিবৰ্তনৰ তত্ত্বসমূহে সম্ভাৱ্য পথ এটা দেখুৱায়, কিন্তু পৰীক্ষাগাৰত এতিয়াও জড় পদাৰ্থৰ পৰা সম্পূৰ্ণ জীৱন্ত কোষ সৃষ্টি কৰিব পৰা হোৱা নাই। সেয়েহে এই বিষয়টো আজিও সক্ৰিয় গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰতেই আছে। তেনেদৰে "চেতনা" —বিজ্ঞানৰ সন্মুখত এক ডাঙৰ ৰহস্য। মানুহৰ মগজুৰ কোটি কোটি স্নায়ুকোষৰ কাৰ্যকলাপ অধ্যয়ন কৰি বিজ্ঞান বহু তথ্য লাভ কৰিছে। কিন্তু বহুতো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আজিও অসম্পূৰ্ণ — আমি সচেতন কিয়? আমি সপোন দেখো কিয়? মানুহৰ মন কি? নৈতিকতাৰ বৈজ্ঞানিক ব্যখ্যা কি? আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এনে বহুতো অভিজ্ঞতাক কেৱল শৰীৰৰ ভিতৰত চলি থকা জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰে সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা কৰিব পৰা গৈছেনে? এই প্ৰশ্নবোৰ বহুতো দাৰ্শনিক আৰু বিজ্ঞানীক আজিও চিন্তিত কৰি ৰাখিছে। সেই চিন্তাই মানুহক ঈশ্বৰ বিশ্বাসী কৰি গঢ়ি তোলে।
এতিয়া সকলোতকৈ ডাঙৰ প্ৰশ্নটো হ'ল - "বিজ্ঞানে ঈশ্বৰ নাই বুলি প্ৰমান কৰিব পাৰিছেনে?" অথবা প্ৰশ্নটো এনেদৰেও কৰিব পাৰি - "বিজ্ঞানে ঈশ্বৰৰ সন্ধান দিব পাৰিবনে?"
বিজ্ঞানত কোনো বিষয় প্ৰমাণ কৰিবলৈ পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা আৰু ফলাফলৰ প্ৰয়োজন হয়। যদিহে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব সময়, স্থান আৰু পদাৰ্থৰ বাহিৰত, তেন্তে ঈশ্বৰ বিজ্ঞানৰ পৰীক্ষাগাৰত অথবা বিজ্ঞানৰ সূত্ৰৰ গণ্ডীলৈ নহাটো স্বাভাৱিক। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ঈশ্বৰ নাই। কোনো বস্তু এটা ধৰা নপৰা আৰু তাৰ অস্তিত্ব নথকা -- এই দুয়োটা একে কথা নহয়। তেনেক্ষেত্ৰত বিজ্ঞান আৰু আধ্যাত্মিকতা, দুয়ো দুয়োৰে বিৰোধী নে পৰিপূৰক? বহুতে বিজ্ঞান আৰু আধ্যাত্মিকতাক পৰস্পৰৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী বুলি ভাবে। কিন্তু গভীৰভাৱে চালে দেখা যায়, দুয়োটাৰ অনুসন্ধানৰ দিশ দুটা পৃথক। বিজ্ঞান ব্যাখ্যা কৰে - হৃদযন্ত্ৰই কেনেদৰে কাম কৰে। কিন্তু মানুহে আন এজন মানুহক হৃদয়ৰেৰে কিয় ভাল পায় অথবা অকৃত্ৰিম হৃদয়ৰ মৰম, চেনেহ, প্ৰেম আদিবোৰ দৰ্শনৰ বিষয়। জীৱনৰ উদ্দেশ্য কি, মৃত্যুৰ পিছত কি আছে—এইবোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰে দৰ্শন আৰু আধ্যাত্মিকতাই হে।
মানুহৰ জ্ঞানৰ জগতখনত দুয়ো শক্তিয়ে কাম কৰে - যুক্তি আৰু বিশ্বাস। অন্ধবিশ্বাস বিপজ্জনক, কিন্তু অন্ধ সংশয়বাদো সমানে সীমাবদ্ধ। বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে যুক্তিৰ প্ৰয়োজন আৰু মানৱীয় মূল্যবোধ, নৈতিকতা, সহানুভূতি আৰু জীৱনৰ গভীৰ অৰ্থ আদিবোৰৰ উপলব্ধিৰ বাবে অন্তৰ্দৃষ্টি আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাও প্ৰয়োজন। সেয়ে বিজ্ঞান আৰু বিশ্বাসৰ মাজত সংঘাত সৃষ্টি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, দুয়োটাৰ মাজত সংলাপ গঢ়ি তোলাটোৱেই অধিক ফলপ্ৰসূ হ'ব। বিশ্বাস আৰু যুক্তিৰ সমন্বয়ত আমি এখন সুন্দৰ সমাজ গঢ়িব পাৰো।
"বিজ্ঞানে ঈশ্বৰৰ সন্ধান দিব পাৰিবনে?"—এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে "হয়" বা "নহয়" বুলি ক'ব নোৱাৰি।বিজ্ঞানে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰিব পৰা নাই, কিন্তু খণ্ডনো কৰিব পৰা নাই। কাৰণ বিজ্ঞানৰ অনুসন্ধানৰ ক্ষেত্ৰ আৰু ঈশ্বৰৰ ধাৰণাৰ ক্ষেত্ৰ দুখন একে নহয়। হয়তো বিজ্ঞান যিমানেই আগবাঢ়িব, মহাবিশ্বৰ বিষয়ে আমাৰ জ্ঞান সিমানেই গভীৰ হ'ব। কিন্তু জ্ঞানৰ লগতে ৰহস্যও বাঢ়িব। সেই ৰহস্যৰ সন্মুখত মানুহৰ অনুসন্ধিৎসা, বিনয় আৰু সত্যৰ প্ৰতি আকাংক্ষাও বাঢ়িয়েই থাকিব। সম্ভৱতঃ ঈশ্বৰক কেৱল দূৰবীন, কণা-ত্বৰক বা গণিতৰ জটিল সমীকৰণেৰে কেতিয়াও বিচাৰি পোৱা নাযাব। আনহাতে কেৱল বিশ্বাসৰ আধাৰতো সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি পোৱা সম্ভৱ নহয়। তথাপিও এইটো অনস্বীকাৰ্য যে সত্যৰ সন্ধানত বিজ্ঞান, দৰ্শন আৰু আধ্যাত্মিকতা—এই তিনিওটা পথেই মানুহক সমৃদ্ধ কৰে। এই তিনিওটা পথৰ সমন্বয়েই হয়তো আমাক এদিন অস্তিত্বৰ গভীৰতম সত্যৰ ওচৰলৈ লৈ যাব। মাত্ৰ আমি অন্ধবিশ্বাসী হ'ব নেলাগে আৰু ধৰ্ম বা ঈশ্বৰক কলংকিত কৰিব পৰা কোনো কাম কৰিব নেলাগে। বিজ্ঞানীসকলৰ আশাশুধীয়া চেষ্টাই এদিন হয়তো আমাক স্পষ্ট কৰি দিব যে -- বিজ্ঞানে ঈশ্বৰৰ সন্ধান দিব পাৰিবনে?
