মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত যিসকল মহান চিন্তাবিদ আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুৱে সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ চিন্তা-চেতনা আৰু মানৱীয় মূল্যবোধক আমূল ৰূপান্তৰিত কৰিছিল, তাৰ ভিতৰত শাক্যমুনি গৌতম বুদ্ধ অন্যতম। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ মাটিত প্ৰচাৰিত হোৱা তেওঁৰ অহিংসা, প্ৰজ্ঞা আৰু কৰুণাৰ বাৰ্তাই কালৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি আজিও মানৱ জাতিক পথ প্ৰদৰ্শন কৰি আহিছে। বুদ্ধদেৱৰ জীৱনকাল যিদৰে নানা অলৌকিক আৰু ঐতিহাসিক ঘাত-প্ৰতিঘাতেৰে ভৰা আছিল, ঠিক তেনেদৰেই তেওঁৰ মহাপৰিনিৰ্বাণ আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ চিতাভস্ম বা দেহাবশেষৰ ইতিহাসো অত্যন্ত কৌতুহলোদ্দীপক আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। বৌদ্ধ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাত বুদ্ধৰ এই শৰীৰাৱশেষক ‘শৰীৰ ধাতু’ (Śarīra-dhātu) বা ‘পৱিত্ৰ ধাতু’ বুলি অভিহিত কৰা হয়। এই পৱিত্ৰ ধাতুসমূহ কেৱল ভক্তিবাদৰ কেন্দ্ৰবিন্দুই নহয়, প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক, ধৰ্মপ্ৰচাৰ আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক গৱেষণাৰ এক মহামূল্যৱান দলিল।
পালি ত্ৰিপিটকৰ অন্যতম প্ৰধান অংশ ‘দীঘ নিকায়’ৰ অন্তৰ্গত মহাপৰিনিব্বাণ সুত্তত ভগৱান বুদ্ধৰ শেষ সময়ৰ বিস্তৃত বিৱৰণ পোৱা যায়। বৈশালীৰ পৰা পদব্ৰজে যাত্ৰা কৰি প্ৰায় ৮০ বছৰ বয়সত বুদ্ধদেৱ মল্ল ৰাজ্যৰ ৰাজধানী কুশীনগৰৰ (বৰ্তমান উত্তৰ প্ৰদেশৰ কুশীনগৰ জিলা) হিৰণ্যৱতী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত উপৱৰ্তন শালবনত উপস্থিত হয়। তাত দুজোপা শাল গছৰ মাজত উত্তৰফালে মূৰ কৰি সিংহশয্যা গ্ৰহণ কৰি তেওঁ শিষ্যসকলক শেষ উপদেশ দিয়ে— "বয়ধম্মা সঙ্খৰা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথ" (অৰ্থাৎ সকলো সংস্কাৰশীল বস্তুৱেই ক্ষয়শীল; অপ্ৰমাদ অৰ্থাৎ সতৰ্কতা আৰু নিষ্ঠাৰে মুক্তি সাধন কৰা)। ইয়াৰ পিছতেই বৈশাখী পূৰ্ণিমাৰ পৱিত্ৰ তিথিত তেওঁ মহাপৰিনিৰ্বাণ লাভ কৰে।
বুদ্ধৰ প্ৰধান শিষ্য আনন্দই কুশীনগৰৰ মল্লসকলক এই বাৰ্তা দিয়াত সমগ্ৰ ৰাজ্যত গভীৰ শোকৰ ছাঁ পৰে। বুদ্ধৰ পূৰ্ব নিৰ্দেশনা অনুযায়ী, এজন চক্ৰৱৰ্তী ৰজাৰ দৰে সৰ্বোচ্চ মৰ্যাদাৰে তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। প্ৰথা অনুসৰি, বুদ্ধৰ নশ্বৰ দেহ নতুন সূতাৰে বোৱা পাঁচশ তৰপ কাপোৰ আৰু কপাহেৰে আৱৃত কৰি সুগন্ধি তেলেৰে পৰিপূৰ্ণ এক তৈল-দ্ৰোণীত (লোৰ পাত্ৰত) স্থাপন কৰা হয়। তাৰ পাছত কুশীনগৰৰ মুকুটবন্ধনা চৈত্যত চন্দন কাঠৰ চিতা সাজি মহা সমাৰোহেৰে বুদ্ধৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সমাপন কৰা হয়। বৌদ্ধ শাস্ত্ৰৰ বৰ্ণনা অনুসৰি, যেতিয়ালৈকে জ্যেষ্ঠ শিষ্য মহাকাশ্যপ উপস্থিত হৈ চিতাক প্ৰদক্ষিণ নকৰিলে, তেতিয়ালৈকে চিতা অগ্নিত প্ৰজ্বলিত হোৱা নাছিল।
বুদ্ধৰ চিতাভস্ম শীতল হোৱাৰ লগে লগে এক অপ্ৰত্যাশিত ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক সংকটৰ সৃষ্টি হয়। চিতাৰ পৰা সংগৃহীত অস্থি আৰু ভস্মৰ ওপৰত নিজৰ অধিকাৰ দাবী কৰি সমসাময়িক আঠটা প্ৰধান শক্তি নিজৰ চতুৰঙ্গ সৈন্যবাহিনী লৈ কুশীনগৰত উপস্থিত হয়। বৌদ্ধ ইতিহাসত এই উত্তপ্ত পৰিস্থিতিক ‘ধাতু বিবাদ’ বা ‘অস্থি যুদ্ধৰ উপক্ৰম’ (War of the Relics) বুলি জনা যায়।
যিসকল ৰজা আৰু গণৰাজ্যই এই দাবীত অটল আছিল, তেওঁলোক আছিল:
১. মগধৰ ৰজা অজাতশত্ৰু
২. বৈশালীৰ লিচ্ছৱিসকল
৩. কপিলাবস্তুৰ শাক্যসকল
৪. অল্লকল্পৰ বুলিসকল
৫. ৰামগ্ৰামৰ কোলীয়সকল
৬. বেথদ্বীপৰ বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকল
৭. পাৱাৰ মল্লসকল
৮. কুশীনগৰৰ মল্লসকল
এই আঠটা শক্তিৰ মাজত ৰক্তক্ষয়ী যুদ্ধ অনিবাৰ্য হৈ পৰা অৱস্থাত কুশীনগৰৰ দ্ৰোণ (Drona) নামৰ এজন বিজ্ঞ আৰু শান্তিপ্ৰিয় ব্ৰাহ্মণে হস্তক্ষেপ কৰে। দ্ৰোণে সকলোকে সোঁৱৰাই দিয়ে যে সমগ্ৰ জীৱন শান্তি, ক্ষমা আৰু অহিংসাৰ বাণী বিলাই ফুৰা তথাগতৰ নশ্বৰ অৱশেষক লৈ ভাই-ভায়ে তেজৰ নৈ বোৱাটো বুদ্ধৰ শিক্ষাৰ চূড়ান্ত অপমান। দ্ৰোণৰ এই যুক্তিসঙ্গত বাক্যত সকলো পক্ষ শান্ত হয় আৰু সমানে ভাগ কৰি দিয়াৰ দায়িত্ব দ্ৰোণৰ হাততে অৰ্পণ কৰে।
ব্ৰাহ্মণ দ্ৰোণে এটা বিশেষ জোখৰ কলহ বা পাত্ৰৰ সহায়ত বুদ্ধৰ দেহাবশেষ অতি সূক্ষ্মভাৱে সমানে আঠটা অংশত বিভক্ত কৰে। প্ৰতিটো ৰাজ্য আৰু গণৰাজ্যই নিজৰ অংশ অতি শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰে।
যিটো পাত্ৰৰে ভস্ম জুখি ভাগ কৰা হৈছিল, সেই পৱিত্ৰ পাত্ৰটো (কলহ/কুম্ভ) মধ্যস্থতাকাৰী ব্ৰাহ্মণ দ্ৰোণক পুৰস্কাৰ হিচাপে প্ৰদান কৰা হয়।
ভাগ-বতৰা শেষ হোৱাৰ ঠিক পিছতেই আহি উপস্থিত হোৱা পিপ্পলীবনাৰ মোৰীয়সকলে কোনো অস্থি খণ্ড নাপাই গভীৰ দুখ প্ৰকাশ কৰে। তেওঁলোকৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে চিতাৰ অৱশিষ্ট এঙাৰ আৰু ভস্মীভূত ছাইখিনি (অঙ্গাৰ) দান কৰা হয়।
ইয়াৰ লগে লগে প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বুদ্ধৰ স্মৃতিত সৰ্বমুঠ দহটা আদি স্তূপ নিৰ্মাণ কৰা হয়— আঠটা মূল অস্থি ধাতু স্তূপ, এটা কুম্ভ স্তূপ আৰু এটা অঙ্গাৰ স্তূপ। এই স্তূপসমূহে পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় বৌদ্ধ স্থাপত্য আৰু স্তূপ নিৰ্মাণ কলাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
বুদ্ধদেৱৰ মহাপৰিনিৰ্বাণৰ প্ৰায় দুশ বছৰৰ পিছত মৌৰ্য বংশৰ মহান সম্ৰাট অশোকে কলিঙ্গ যুদ্ধৰ বিভীষিকাত ব্যথিত হৈ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ অনুভৱ কৰে যে বুদ্ধৰ পৱিত্ৰ ধাতুসমূহ কেৱল কেইটামান নিৰ্দিষ্ট স্থানত আবদ্ধ হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে জনসাধাৰণৰ আধ্যাত্মিক জাগৰণৰ বাবে বহুলভাৱে বিয়পাই দিয়া উচিত।
মহাবংশ আৰু অশোকাবদান আদি ঐতিহাসিক বৌদ্ধ গ্ৰন্থ অনুসৰি, সম্ৰাট অশোকে আদি আঠটা স্তূপৰ ভিতৰৰ সাতটা স্তূপৰ গভীৰলৈ খনন চলাই মূল ধাতুসমূহ সংগ্ৰহ কৰে। কেৱল নেপালৰ সীমান্তৱৰ্তী ৰামগ্ৰামৰ স্তূপটো পৱিত্ৰ নাগসকলৰ প্ৰহৰা আৰু গভীৰ ভক্তিত মুগ্ধ হৈ অশোকে অক্ষত অৱস্থাত এৰি দিয়ে বুলি জনবিশ্বাস আছে। সম্ৰাট অশোকে সংগৃহীত এই পৱিত্ৰ অস্থি-ভস্ম অতি ক্ষুদ্ৰাতিক্ষুদ্ৰ অংশত বিভক্ত কৰি নিজৰ বিশাল সাম্ৰাজ্যৰ নগৰে-নগৰে সহস্ৰাধিক নতুন স্তূপত প্ৰতিষ্ঠা কৰে (পৰম্পৰাগতভাৱে ইয়াক ৮৪,০০০ স্তূপ বুলি কোৱা হয়)। সাঁচী, সাৰনাথ, তক্ষশিলা, অমৰাৱতী আৰু ভাৰহুত আদি প্ৰসিদ্ধ স্থানৰ স্তূপসমূহ এই ঐতিহাসিক পদক্ষেপৰেই ফলশ্ৰুতি, যাৰ মাধ্যমেৰে বৌদ্ধ ধৰ্ম সমগ্ৰ এছিয়া মহাদেশত প্ৰসাৰিত হৈছিল।
বহু শতিকা ধৰি বুদ্ধৰ চিতাভস্ম সম্পৰ্কীয় এই বিৱৰণসমূহক কেবল ধৰ্মীয় আখ্যান বুলি ভবা হৈছিল। কিন্তু ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত হোৱা আধুনিক প্ৰত্নতাত্ত্বিক খননকাৰ্যই এই প্ৰাচীন বৌদ্ধ বিৱৰণসমূহৰ ঐতিহাসিক সত্যতাৰ অকাট্য প্ৰমাণ দাঙি ধৰে।
পিপ্ৰহৱা আৱিষ্কাৰ (১৮৯৮ আৰু ১৯৭০-ৰ দশক): বৰ্তমান উত্তৰ প্ৰদেশৰ সিদ্ধাৰ্থনগৰ জিলাৰ পিপ্ৰহৱাত ব্ৰিটিছ ভূ-স্বামী উইলিয়াম পেপেই ১৮৯৮ চনত এটা প্ৰাচীন স্তূপ খনন কৰে। মাটিৰ তলৰ পৰা এটি ডাঙৰ শিলৰ বাকচ আৰু তাৰ ভিতৰত সুন্দৰকৈ কটা কিছুমান সৰু সৰু পাথৰৰ পাত্ৰ পোৱা যায়। তাৰে এটা পাত্ৰৰ গাত প্ৰাচীন মৌৰ্য-পূৰ্ব ব্ৰাহ্মী লিপিত এটি পংক্তি খোদিত আছিল—
"ইয়ং সলিলা নিধাৰে বুদ্ধস ভগৱতো সাকিয়ানং..."
ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল: ‘ভগৱান বুদ্ধৰ এই শৰীৰ ধাতু শাক্য বংশৰ পৰিয়ালবৰ্গই ভক্তিৰে সংস্থাপন কৰিলে।’
পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭২ চনত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব সৰ্বেক্ষণৰ (ASI) প্ৰখ্যাত পুৰাতত্ত্ববিদ কে. এম. শ্ৰীবাস্তৱৰ নেতৃত্বত পুনৰ খনন চলাই কপিলাবস্তুৰ মোহৰৰ লগতে আৰু দুটা পেৰা আৰু ২২টা অস্থি খণ্ড উদ্ধাৰ কৰা হয়। এই ঐতিহাসিক অৱশেষসমূহ বৰ্তমান নতুন দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত এক সুসজ্জিত সোণালী মণ্ডপৰ ভিতৰত অতি মৰ্যাদাৰে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।
বৈশালীৰ মাটিৰ স্তূপ (১৯৫৮): পুৰাতত্ত্ববিদ ড° এ. এছ. আলটেকাৰে বৈশালীত খনন কাৰ্য চলাই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ কেঁচা মাটিৰে নিৰ্মিত এটা অত্যন্ত প্ৰাচীন স্তূপ উদ্ধাৰ কৰে। তাৰ কেন্দ্ৰস্থলত এটা সৰু শিলৰ পেৰাত ছাই, মাটি আৰু এটি শঙ্খৰ টুকুৰা পোৱা যায়। পণ্ডিতসকলৰ মতে, এয়া লিচ্ছৱিসকলে নিৰ্মাণ কৰা মূল আঠটা ধাতু স্তূপৰে এটা অংশ। এই অৱশেষসমূহ বৰ্তমান বিহাৰৰ পাটনা সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত।
দাঁত আৰু অন্যান্য পৱিত্ৰ ধাতু: বুদ্ধৰ চিতাভস্মৰ উপৰিও তেওঁৰ কিছুমান বিশেষ শৰীৰাৱশেষে বিশ্বজুৰি সমাদৰ লাভ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত শ্ৰীলংকাৰ কেণ্ডি চহৰৰ বিখ্যাত ‘শ্ৰী দলদা মালিগাৱা’ (Temple of the Sacred Tooth Relic) মন্দিৰত বুদ্ধৰ বাওঁ দাঁতটো সংৰক্ষিত হৈ আছে, যিটো খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাত কলিঙ্গ (বৰ্তমানৰ ওড়িশা)ৰ পৰা গোপনে তালৈ লৈ যোৱা হৈছিল। তদুপৰি ম্যানমাৰৰ ইয়াংগনত অৱস্থিত স্বৰ্ণখচিত শ্বেডাগন পেগোডাত বুদ্ধৰ পৱিত্ৰ চুলি সংৰক্ষিত আছে বুলি বিশ্ববাসীয়ে বিশ্বাস কৰে।
গৌতম বুদ্ধৰ চিতাভস্ম আৰু পৱিত্ৰ ধাতুসমূহৰ এই দীঘলীয়া ঐতিহাসিক যাত্ৰাই প্ৰমাণ কৰে যে তেওঁ কেৱল এজন ধৰ্মগুৰুৱেই নাছিল, বৰঞ্চ প্ৰাচীন জগতৰ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ এক শক্তিশালী স্তম্ভ আছিল। চিতাৰ ছাই আৰু অস্থি খণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি আৰম্ভ হোৱা যুদ্ধৰ সম্ভাৱনাক শান্তি আৰু বিভক্তিত পৰিণত কৰাৰ ঘটনাই বুদ্ধৰ মূল দৰ্শন অহিংসাকে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। আজি আঢ়ৈ হাজাৰ বছৰৰ পাছতো পৃথিৱীৰ বিভিন্ন সংগ্ৰহালয় আৰু স্তূপত সুৰক্ষিত হৈ থকা এই পৱিত্ৰ শৰীৰ-ধাতুসমূহে সমগ্ৰ বিশ্বৰ লাখ লাখ মানুহক ত্যাগ, শান্তি, মৈত্ৰী আৰু মানৱপ্ৰেমৰ চিৰন্তন পথত অগ্ৰসৰ হ’বলৈ নীৰৱে প্ৰেৰণা যোগাই আহিছে।
