অলিখিত এপিটাফৰ এটি পৃষ্ঠা

খণ্ড - ১

কেতিয়াবা জীৱনৰ দীঘলীয়া বাটত এখন্তেক জিৰাই পিছলৈ ঘূৰি চালে এনে লাগে যেন জীৱনটো আমি নিজে সজাই লোৱা কিছুমান সময় নহয়, বৰং সময়ে লাহে লাহে লিখি যোৱা এখন উপন্যাস। ইয়াৰ কিছুমান পৃষ্ঠা আমি হাঁহিৰে সজাইছোঁ, কিছুমান পৃষ্ঠাত চকুপানীৰ দাগ ৰৈ গৈছে। কিছুমান পৃষ্ঠাত আমি জয়ী হৈছোঁ, কিছুমান পৃষ্ঠাত পৰাজয়ক বুকুত সাৱটি লৈ পুনৰ খোজ পেলাইছোঁ। এই সকলোবোৰ মিলিয়েইতো মানুহৰ জীৱন। 

এজন মানুহে যি বাটেৰে আগবাঢ়ে, সেই বাটৰ দুয়োকাষে বহুতো মানুহৰ ছাঁ থাকে। কোনোবাই হাতত ধৰি আগুৱাই নিয়ে, কোনোবাই দূৰৰ পৰা সাহস দিয়ে, আন কোনোবাই আকৌ মানুহ হ'বলৈ শিকায়।  মোৰ জীৱনতো তেনে মানুহৰ সংখ্যা কম নহয়। মোৰ শৈশৱৰ ঘৰখন হয়তো আজিৰ দৰে সুবিধাৰে ভৰা নাছিল। কিন্তু তাত আছিল মানুহৰ উম, আছিল শাসন, বহুতো মৰম আৰু সপোন দেখিবলৈ দিয়া উমাল প্ৰেৰণা। দেউতা ৰমেন দাস আৰু মা পুতলী দাসৰ সংসাৰতেই মোৰ জীৱনৰ প্ৰথম পাঠ আৰম্ভ হৈছিল।

সেয়া ১৯৬৮ চনৰ আগষ্ট মাহ। জীৱনৰ প্ৰথম কেইটামান বছৰ কিমান সোনকালে পাৰ হৈ যায়, সেই কথা তেতিয়া বুজাই নাছিলোঁ। শিশুৰ চকুত পৃথিৱীখন বৰ সৰু। ঘৰ, পৰিয়াল, ওচৰ চুবুৰীয়া, বিদ্যালয় আৰু খেলপথাৰখনেই আছিল মোৰ পৃথিৱী। কিন্তু সেই সৰু পৃথিৱীখনতেই আচলতে জীৱনৰ ডাঙৰ মূল্যবোধবোৰৰ বীজ ৰোপণ হয়। 

শ্ৰান্ত পথৰ ক্লান্ত পথিকৰ দৰে কেতিয়াবা এৰি অহা বাটটোলৈ ঘূৰি চাওঁ। এৰা, সময়বোৰ নীৰৱেই অতীতৰ বুকুত বিলীন হৈ যায়। সময়ৰ অবিশ্ৰান্ত ধাৰাত বিলীন হৈ যায় জীৱনৰ প্ৰতিনিয়ত মুহূৰ্তবোৰ। আমি যে জীৱনৰ এটা প্ৰান্তৰ পৰা অন্য এক প্ৰান্তলৈ ক্ৰমাগতভাৱে আগবাঢ়িছোঁ, ধীৰে ধীৰে এক অৱধাৰিত নীতিকেই সৰোগত কৰি -- এয়েইতো জীৱন।

অনাদি কালৰ পৰাই জীৱন চলমান। মোৰ গতিশীল জীৱনেও যাত্ৰাপথত একাধিক কেঁকুৰিৰে বাট বুলি আহিছে। বিভিন্ন ক্ষণত জীৱনে দিছে জীৱনটোক সজাই তোলাৰ কিছু নতুন উপলব্ধি, কিছু নতুন অনুভৱ। সৃষ্টিৰ বাহকৰূপী সময়ে একেটি ধাৰাতেই চিৰকালৰ দৰেই আপোন গতিত খৰস্ৰোতা তটিনীৰ দৰে বৈ গৈছে অহৰহ। 

যুক্তি আৰু আবেগৰ যুদ্ধত কেতিয়াবা পৰাজিত হৈছোঁ। আৰু কেতিয়াবা জীৱনৰ সঞ্জীৱনী বিচাৰি দুগুণ উদ্যমেৰে পুনৰ আগবাঢ়িছোঁ। বৰ্তমানৰ জটিল তথা যান্ত্ৰিক জীৱনৰ অনাকাংক্ষিত কৰ্মব্যস্ততাই কেতিয়াবা কাণে কাণে কৈ গৈছে সময়ৰ টিকনিডালৰ কথা। সময় গতিশীল। গতিশীলতাই সময়ৰ ধৰ্ম। বন্ধ হৈ যোৱা ঘড়ীৰ কাঁটাই জানো ধৰি ৰাখিব পাৰে সময়ক? জীৱনটো যেন এক অবিৰত যাত্ৰা, এক সুবিশাল পঢ়াশালি। এনে এখন পঢ়াশালি, যাৰ পাঠ্যক্ৰমৰ ৰূপৰেখা নিৰন্তৰ বৃদ্ধি হৈ থাকে। বিভিন্ন ক্ষণত আমি নতুন নতুন অভিজ্ঞতাৰ সন্মুখীন হওঁ। তাৰে কোনোবাটো হয়তো সুখৰ, কোনোবাটো দুখৰ। প্ৰত্যেকটো অভিজ্ঞতাই আমাক একো একোটা নতুন কথা শিকিবলৈ বাধ্য কৰে।

কেতিয়াবা এনে কিছুমান মুহূৰ্ত আহে, যেতিয়া মগজুৰ কোনো অজ্ঞাত কোষত লুকাই থকা অতীতৰ সোণসেৰীয়া স্মৃতিবোৰ থেলি-হেঁচুকি উলিয়াই আনি ৰোমন্থন কৰাৰ প্ৰবল ইচ্ছা জাগে। অতীত সঁচাকৈয়ে যাদুকৰী। কাৰোবাৰ বাবে যদি অতীত এক যন্ত্ৰণা, আন কাৰোবাৰ বাবে আকৌ জটিলতাবিহীন দিনবোৰৰ এক মধুৰ নষ্টালজিয়া। মোৰ বাবেও শৈশৱ তেনে এক মধুময় স্মৃতি।

সেয়া ১৯৭২ চনৰ কথা। মোৰ বয়স তেতিয়া প্ৰায় চাৰি বছৰ। দেউতাৰ আঙুলিত ধৰি পঢ়াশালিত নাম লিখিবলৈ গৈছিলোঁ। দেউতা তেতিয়া কৰ্মসূত্ৰে বৰপেটাৰ নিকটৱৰ্তী নগাঁৱত আছিল। ওচৰৰে এখন প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত মোৰ নাম ভৰ্তি কৰা হ'ল। বিদ্যালয়খনৰ নাম আছিল—নগাঁও নিম্ন বুনিয়াদী বিদ্যালয়। ১৮৯৩ চনতেই স্থাপিত এইখন বিদ্যালয়তেই শিক্ষাগ্ৰহণ কৰিছিল অসমৰ কেইবাগৰাকী স্বনামধন্য ব্যক্তিয়ে। তেওঁলোকৰ ভিতৰত অসমৰ চতুৰ্থজন মুখ্যমন্ত্ৰী তথা পঞ্জাবৰ প্ৰাক্তন ৰাজ্যপাল ৺মহেন্দ্ৰ মোহন চৌধুৰী, প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ ৺ডম্বৰুধৰ পাঠক, প্ৰথিতযশা লোকগীত সম্ৰাট ৺ৰামেশ্বৰ পাঠক আদি প্ৰধান। বিদগ্ধ পণ্ডিত ড° বাণীকান্ত কাকতিদেৱৰ পৰশ পোৱা এইখন বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ হিচাপে মই সদায়েই গৰ্ব অনুভৱ কৰোঁ।

মোৰ বাবে তেতিয়া বিদ্যালয় মানে আছিল এখন চিনাকি পৃথিৱী। শ্ৰেণীকোঠা, ব্লেকব’ৰ্ড, কিতাপ-বহী, শিক্ষকসকল, সহপাঠীসকল—এইবোৰেই আছিল মোৰ এখন সৰু পৃথিৱী। বাহিৰৰ বিশাল পৃথিৱীখনৰ কথা তেতিয়া জানিবলৈ বা ভাবিবলৈ কোনো প্ৰয়োজনেই নাছিল। পঢ়াশালিত হেডচাৰ আছিল এজন স্থিতপ্ৰজ্ঞ পুৰুষ। হেডচাৰৰ ব্যক্তিত্ব আৰু পাণ্ডিত্যত সকলোৰে শ্ৰদ্ধাত শিৰ নত হৈ ৰয়। তেখেতৰ হাতৰ আখৰবোৰ যে ইমান সুন্দৰ আছিল! চাৰে নিজেই আমাৰ শ্ৰুতলিপি আৰু হাতৰ আখৰৰ ক্লাছ লৈছিল। আমাৰ হাতৰ আখৰবোৰ ভাল কৰাবলৈ হেডচাৰে কিমান যে কষ্ট কৰিছিল! তেতিয়া হয়তো সেই কষ্টৰ মূল্য বুজা নাছিলোঁ। আজি পিছলৈ ঘূৰি চালে অনুভৱ কৰোঁ — এগৰাকী শিক্ষকে এজন শিশুৰ হাতত কেৱল কলম এটাই গুজি নিদিয়ে; তেওঁ শিশুজনৰ ভিতৰত শৃংখলা, ধৈৰ্য আৰু সৌন্দৰ্যবোধৰো এটা বীজ ৰোপণ কৰিব পাৰে।

খনীন চাৰৰ অংক আৰু মৌখিকৰ শ্ৰেণীবোৰ কেনেদৰে পাহৰিম বাৰু? দ্বিজেন চাৰৰ বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীবোৰ আজিও মনত পৰে। ডম্বৰু চাৰৰ ভূগোলৰ শ্ৰেণীবোৰ, যিবোৰ শ্ৰেণীত কিতাপৰ পাতত থকা পৃথিৱীখন যেন আমাৰ চকুৰ সন্মুখতে ভাঁহি উঠিছিল। আৰু শাস্ত্ৰী চাৰৰ শুৱলা কৈ পদ্যবোৰ বুজাই বুজাই কৰা সাহিত্যৰ শ্ৰেণীবোৰ! সেইবোৰ স্মৃতিৰ কোনো এটা বিশেষ দিন নাই। 

১৯৭৬ চনত এইখন বিদ্যালয়ৰ পৰাই চাৰসকলৰ অক্লান্ত পৰিশ্ৰমৰ ফলত অবিভক্ত কামৰূপ জিলাৰ প্ৰাথমিক বৃত্তি পৰীক্ষাত স্থান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিলোঁ। ইতিমধ্যে মই প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা সাং কৰি ওচৰৰে নগাঁও শিক্ষা মন্দিৰ হাইস্কুলৰ পঞ্চম শ্ৰেণীত নাম ভৰ্তি কৰিছিলোঁ। পঞ্চম শ্ৰেণীত পঢ়ি থকাৰে পৰা ফুটবল খেলৰ নিচা এটা আৰম্ভ হৈছিল। সেই সময়ৰে এটা ঘটনাই আজিও মোক শৈশৱলৈ টানি নিয়ে। 

তেতিয়া মই পঞ্চম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ। ধান কটাৰ পিছত গাঁওৰ খেতি পথাৰবোৰ মুকলি হ'লে আমাক আৰু কোনে পায়! গাঁওৰ কাণসমনীয়া ল'ৰাবোৰ ভাগ হৈ দুটা দল বনাই আমি ফুটবল খেলো। সেই সময়ত চামৰাৰ ফুটবলবোৰ আমাৰ বাবে বৰ মহঙা সম্পদ আছিল। সেয়ে আমি ৰবাব টেঙা ৰ'দত শুকুৱাই সেইটোকে লৈ আবেলি সময়ত ফুটবল খেলো। আমাৰ লগত একাধিক ৰবাব টেঙাৰ "ফুটবল" মজুত থাকে, কিয়নো সেই টেঙাবোৰ কিছু সময় খেলাৰ পিছত ফাটি গৈছিল অথবা কেতিয়াবা ওচৰৰে বিহলঙনিৰ চোপাৰ মাজত অথবা ঘনকৈ গজি উঠা কাষৰে ঢেকীয়ানী ডৰাৰ মাজত হেৰাই গৈছিল।

ফুটবল খেলাৰ সময়ত কিছুমান আমোদজনক নিজস্ব নিয়মো আমাৰ খেলবোৰত প্ৰযোজ্য হৈছিল। তেনে কিছুমান নিয়ম এনে ধৰণৰ:

খেল শেষ হোৱাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময় নাই। আমি যেতিয়ালৈ ভাগৰুৱা হৈ নপৰো, তেতিয়ালৈ খেল চলিয়েই থাকিব।

"অফচাইড" ৰুল (নিয়ম) নাই। (আচলতে এই ৰুলটো বুজিও নেপাইছিলোঁ)।

যিটো দল হাৰে, পিছ দিনা সেইটো দলে ৰবাব টেঙা যোগাৰ কৰি আনিব লাগিব।

আন চুবুৰীৰ ল'ৰাৰ লগত ফুটবল খেল হ'লে নিজৰ গ'লপোষ্ট দুটাৰ কাষৰ মাটিত দুটা পকা জলকীয়া পুতি থোৱা। (আমাৰ বিশ্বাস আছিল যে জলকীয়া পোতা গ'লপোষ্টৰ দিশত গ'ল নহয়!) এবাৰ দুবাৰ মান আমাৰ লগৰে বীৰেনৰ ককাদেউতাকৰ হতুৱাই ৰবাব টেঙা জাৰিও আনিছিলোঁ।

নিজৰ মাজত হোৱা খেলবোৰত সকলোতকৈ ভাল খেলুৱৈ এজনৰ বিপৰীতে আনটো দলে চৰ্ত সাপেক্ষে এজন অতিৰিক্ত খেলুৱৈ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰে। ইত্যাদি ইত্যাদি।

দিনবোৰ এনেদৰেই আগবাঢ়ি গৈছিল। এনেতে ভাৰতীয় সৈন্য বাহিনীত সেৱা আগবঢ়াই অৱসৰ লোৱা এজন সৈনিক আমাৰ গাঁওলৈ স্থায়ী ভাবে থাকিবলৈ আহিল। তেখেতৰ সৰু ল'ৰাজন আমাৰ বয়সৰেই। সিও আহি আমাৰ লগতে ৰবাব টেঙা গুৰিয়ায়। এদিন ৰবাব টেঙা গুৰিয়াই তাৰ ভৰিখন ফুলি উঠিছিল। বিষ-বেদনাত অস্থিৰ হৈ খেল আধাতে সামৰি সি বহি ৰ'ল। তাৰপিছত কেইবাদিনো তাৰ দেখা দেখি নাই।

এদিন হঠাতে সি হাতত এটা চামৰাৰ নতুন ৩ নম্বৰী ফুটবল লৈ আমি ৰবাব টেঙাৰে ফুটবল খেলি থকা পথাৰত হাজিৰ হ'লহি। আমি আচৰিত হৈ তালৈ চাই ৰ'লো। কাৰো মুখত মাত নাই। কিছুপৰ মৌনতাৰ পিছত আমাৰ লগৰ সমীৰণে দুবাৰ মান সেপ ঢুকি কোনোমতে মাতটো উলিয়াই সুধিলে : ধীৰাজ, তোৰ হাতত থকা বলটো কাৰ অ?

যুদ্ধ জয় কৰি অহা সৈনিকৰ দৰে গৰ্বিত হৈ এক বিশেষ ভংগীত হাতৰ ফুটবলটো মাটিত পেলাই দি সোঁভৰি খন বলটোৰ ওপৰত থৈ সি ক'লে : মোৰ হয়। এতিয়াৰ পৰা আমি এইটোৰেই ফুটবল খেলিম…

তাৰ কথা শেষ হ'বই নেপালে। আমি আনন্দত আত্মহাৰা হৈ চিঞঁৰি উঠিলোঁ। এবাৰ বলটো চুই চাবলৈ আমাৰ মনবোৰে কূটকূটাই আছিল। এইবাৰ সি ফুটবলটো দুহাতেৰে বুকুৰ ওচৰত তুলি লৈ ক'বলৈ ধৰিলে: এই চামৰাৰ ফুটবলেৰে খেলিবলৈ হ'লে তহতে মোৰ কথা মতে চলিব লাগিব। হ'বনে?

আমি একেস্বৰে চিঞঁৰি উঠিলো : হ'ব!

: থিক আছে তেন্তে। - ধীৰাজে ক'লে।

সিদিনা আৰু আমাৰ আৰু ফুটবল খেলা নহ'ল। চামৰাৰ নতুন ফুটবলটো হাতেৰে লিৰিকি বিদাৰি চাওতেই, নাকৰ ওচৰলৈ তুলি ধৰি তাৰ গোন্ধ লওঁতেই বেলি ডুবু ডুবু হ'ল।

তাৰ পিছদিনাৰ পৰা স্কুলৰ পৰা আহিয়েই নাকে মুখে দুগঢ়াহ গুজি চিধাই খেলপথাৰ। ইতিমধ্যে ফুটবলৰ গৰাকী ধীৰাজে খেলৰ বাবে নতুন নিয়ম বনাইছে। সেইবোৰ সি আমাক এটা এটাকৈ বুজাইছে আৰু আমাক মানিবলৈ বাধ্য কৰাইছে। আমিও মানিবলৈ বাধ্য। ইতিমধ্যে আমি মানি লোৱা নিয়মবোৰ এনেধৰণৰ আছিল -

যিহেতু আমাৰ জাৰ্চি নাই, সেয়ে এটা দলে গেঞ্জী পিন্ধি আৰু আনটো দলে খালী গাৰে ফুটবল খেলিব লাগিব। (ধীৰাজৰ দলটোৱে কিন্তু সদায়ে গেঞ্জী পিন্ধিব)।

খেলি থাকোতে যদি বলটো খেলপথাৰৰ পৰা বহু দুৰলৈ গুছি যায়, যিজনে বলটো গুৰিয়াইছিল তেৱেই বলটো আনিব লাগিব।

আপেক্ষিক ভাবে শকত আৱত ল'ৰা কেইজন গ'লৰক্ষক হিচাবে থাকিব লাগিব।

ফুটবলত পাম্প দিবলৈ পাল পাতি দুয়োটা দলে প্ৰায় আধা কি:মি: দূৰৰ চাইকেল দোকানলৈ যাব লাগিব।

এতিয়া মনত পৰে চাইকেলৰ চিটত নবহাকৈ (চিটত বহিলে পেডেল ঢুকি নেপাও বাবে) চাইকেলৰ ফ্ৰেইমটোৰ মাজেৰে সোঁভৰিখন সুমুৱাই দি সোঁ পেডেল আৰু বাওঁভৰিখন বাওঁ পেডেলত থৈ চাইকেল চলাই ফুটবলত পাম দিবলৈ কানাই দাৰ চাইকেল দোকানলৈ যোৱাৰ কথা। সেইবোৰৰ দিনৰ স্মৃতিয়ে এতিয়াও আমনি কৰে। এটা জেতুকা বুলীয়া সপোনৰ দৰে সেই সোনালী শৈশৱক এতিয়াও বান্ধি ৰাখিছো আলফুলে, সযতনে আৰু সংগোপনে……। 

পিছে ধীৰাজহতৰ লগত বেচি দিন ফুটবল খেলাৰ সৌভাগ্য মোৰ নহ'ল। পঞ্চম শ্ৰেণীটো সেই বিদ্যালয়ত পঢ়াৰ পিছত আকৌ জীৱনে এটা নতুন মোৰ ল'লে। দেউতা গহপুৰৰ নিকটবৰ্তী ডুবিয়ালৈ বদলি হ'ল আৰু তাৰ লগে লগে জীৱনৰ প্ৰথম অ, আ–ক,খ শিকা বিদ্যালয়খনৰ পৰা বহু আঁতৰত গুছি যাবলগীয়া হ'ল।

কম বয়সীয়া হৈ থকা বাবে সেই বিদায়ৰ অৰ্থ তেতিয়া হয়তো বৰ গভীৰ নাছিল। নতুন ঠাই, নতুন বিদ্যালয়, নতুন বন্ধু - এইবোৰ শিশু মনটোৱে সহজেই গ্ৰহণ কৰি লৈছিল। কিন্তু সময়ৰ সৈতে মানুহে যেতিয়া বহু দূৰ আগবাঢ়ি যায়, তেতিয়াহে বুজে যে কিছুমান ঠাই এৰি অহা মানে কেৱল এখন স্থানেই এৰি অহা নহয়; নিজৰ জীৱনৰ একো একোটা সোণসেৰীয়া মুহূৰ্তও এৰি অহা হয়।

বহু বছৰ পাৰ হৈ গ'ল। সম্পূৰ্ণ চল্লিশ বছৰ। তেতিয়া মোৰ বয়স পঞ্চাশ বছৰ। এদিন আকৌ সেই পুৰণি বিদ্যালয়খনৰ চৌহদত সোমালোঁ। ভৰি দুখন আগবাঢ়িছিল, কিন্তু মনটো যেন বহু বছৰ পিছলৈ ঘূৰি গৈছিল। তাহানিতে যিখন ঠাইলৈ এটা সৰু ল'ৰা পঢ়িবলৈ আহিছিল, আজি সেই ঠাইতে থিয় হৈ আছে এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহ। সময়ৰ দুটা প্ৰান্ত যেন সেই মুহূৰ্তত একাত্ম হৈ পৰিছিল। তাহানিতেই ঘূৰণীয়াকৈ গোটেই শ্ৰেণীটোৱেই নেওঁতা পঢ়া গছজোপাৰ তলত এখন্তেক ৰৈ থাকিলোঁ। গছজোপালৈ চাই মনে মনে ভাবিলোঁ— কিমান যে প্ৰজ্ঞাৰ সাক্ষী এই গছজোপা! কিমান শিশুৰ কোলাহল শুনিছে এইজোপা বটবৃক্ষই!  কিমান প্ৰজন্মৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ হাঁহি, কান্দোন আৰু দৌৰাদৌৰি দেখিছে! 

সময় সলনি হৈছে। আমি পানী খোৱা কুঁৱাটো নাই। পুতি পেলোৱা হৈছে। তাৰ সলনি চৰকাৰী পানী যোগান আঁচনিৰ দ্বাৰা পানীৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। মূল বিদ্যালয় গৃহটোৰ লগত নতুনকৈ আৰু অধিক শ্ৰেণীকোঠা সজোৱা হৈছে।বিদ্যালয়খনৰ সন্মুখত বেৰেৰে ৰক্ষণাবেক্ষণ দিয়া এখন সুন্দৰ ফুলনি। গোটেই চৌহদটো সলনি হৈছে। কিন্তু মোৰ ভিতৰত থকা সেই বিদ্যালয়খন সলনি হোৱা নাই।

মোৰ চকুৰ সন্মুখত যেন আকৌ ভাহি উঠিল সেই সৰু ল'ৰাজনৰ মুখখন। দেউতাৰ আঙুলিত ধৰি প্ৰথম দিনা বিদ্যালয়লৈ যোৱা সেই শিশুটি। শিক্ষকসকলৰ সন্মুখত বহি থকা সেই দিনবোৰ। হাতৰ আখৰ ভাল কৰিবলৈ কৰা চেষ্টা সেই শিক্ষাগুৰু সকলৰ একাণপতীয়া চেষ্টা। অংকৰ প্ৰতি থকা ভয়। বিজ্ঞানৰ কৌতূহল। ভূগোলৰ মানচিত্ৰৰ জটিল পাকবোৰ…!

শৈশৱৰ বিদ্যালয়খনৰ ঘাঁহনিত বহি ল'লো। বিদ্যালয় বন্ধ আছিল সিদিনা। মোৰ মনলৈ উভতি আহিবলৈ ধৰিলে শৈশৱৰ সোণসেৰীয়া কথাবোৰ -- সেই যে মায়ে হাতখন মোৰ মুৰত থৈ আশীর্বাদ দি কৈছিল : "ভালদৰে পঢ়া-শুনা কৰা, ভাল মানুহ হ'ব লাগিব৷ তাতোকৈয়ো ডাঙৰ কথাটো হ'ল জীৱনত সফল হ’ব লাগিব……।" দেউতাই আনি দিয়া নতুন কিতাপৰ গোন্ধটো গভীৰভাৱে বুকুৰ মাজলৈ টানি নি অনুভৱ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰো - এই যে পাঠ্যপুথিবোৰ, এইবোৰৰ মাজতেই ক'ৰবাত হয়তো লুকাই আছে সফল হোৱাৰ গোপন মন্ত্ৰ।

গৰমৰ বন্ধত ককাহঁতৰ ঘৰলৈ গ'লে চোতালত বহি মোৰ নিৰক্ষৰা আইতাই প্ৰায়েই শুনাইছিল নীতি বচনেৰে ভৰা সাধুকথাবোৰ। সাধুবোৰ শেষ হোৱাৰ পিছত মায়ে সুধিছিল : সাধুটোৰ পৰা কি বুজি পালা? পাকে প্ৰকান্তৰে মায়ে মোক বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল সাধুটোৰ মাজত লুকাই থকা গূঢ়াৰ্থখিনি। উদ্দেশ্য মোক সফল হোৱাৰ দিশত আগবঢ়াই নিয়া।

স্কুলত হেডচাৰে অঙ্কৰ কিতাপখন সামৰি থৈ হাতত সৌকাডাল লৈ গলগলীয়া মাতেৰে প্ৰায়েই কৈছিল : ভালদৰে পঢ়িবি। হাতৰ আখৰবোৰ ভাল কৰিবি। সেই সময়ত চেকনিৰ আগত বিদ্যা আছিল। স্বীকাৰ কৰিবই লাগিব যে আমাৰ দৰে নিম্ন বুদ্ধিৰ ছাত্ৰবোৰৰ বাবে সেই ব্যৱস্থাটো বৰ জৰুৰীও আছিল। সেই সৌকাৰ কোববোৰতেই যেন লুকাই আছিল "মানুহ হোৱা" ভৱিষ্যতৰ একাজঁলি প্ৰতিশ্ৰুতি। ভূগোলৰ চাৰ আৰু মৌখিকৰ চাৰ শ্ৰেণীলৈ আহিলে সৌকাডাল লগত আহিবই। আঠুকঢ়া, কাণত ধৰা, বেঞ্চৰ ওপৰত থিয় হোৱাবোৰতো আছেই।

তেতিয়া পঞ্চম শ্ৰেণীত। প্ৰথমবাৰলৈ পাঠ্যক্ৰমত ইংৰাজী বিষয়টো আহিল। ইংৰাজী বৰ্ণমালাৰ লগত চিনাকী পৰ্ব চলি আছিল। চাৰে শিকোৱাৰ দৰে ইংৰাজী বৰ্ণমালাৰ আখৰবোৰ কোনোমতেই ভাল কৰিব পৰা নাই। চেষ্টা নকৰাও নহয়। চাওঁতে চাওঁতে ছয়মাহিলী পৰীক্ষাৰ সময়েই হ'ল। এদিনাখনৰ কথা। চাৰে "হোমৱৰ্ক" দিছিল। নিয়মমাফিক কৰিও আনিছিলোঁ। বহীখন জমা দি শ্ৰেণীত বহি আছো। কিছুপৰ পিছত হঠাতেই এহাতত মোৰ বহীখন আৰু আনখন হাতত সৌকাডাল লৈ চাৰে গৰ্জন কৰি উঠিল : উঠি আহ, এইবোৰ কাৰ মুৰ লিখিছ? ইতিমধ্যে মই ভালদৰেই বুজি উঠিছিলোঁ যে আজি নিস্তাৰ নাই…।

ভৰিত এচাত দি বহীখনৰ পিনে সৌকাডালেৰে টোঁৱাই চাৰে ক'বলৈ ধৰিলে : এইবোৰ আখৰ নেকি? তোৰ মুৰটো লিখি আনিছ। খঙৰ ভমকত চাৰে খিৰিকীৰে মোৰ বহীখন দলিয়াই দিলে। বহীখন গৈ স্কুলৰ চৌহদৰ বাহিৰৰ ঢেকীয়াৰ মাজত পৰিলগৈ। লেইজাৰত মই জেওঁৰা পাৰ হৈ ঢেকীয়াৰ মাজৰ পৰা ইংৰাজীৰ বহীখন উঠাই আনিছিলোগৈ। চাৰৰ প্ৰতি কোনোদিনেই মোৰ শ্ৰদ্ধা কমি যোৱা নাছিল। আজি অৱশ্যে মোৰ ইংৰাজীৰ লগতে অসমীয়া হাতৰ আখৰবোৰ ভাল বুলি সকলোৱে কয়। তাৰ সমস্ত কৃতিত্ব চাৰৰ। ইয়াত মোৰ কোনো কৃতিত্ব নাই।

দিনবোৰ পাৰ হৈ গ’ল। সময়ৰ সোঁতত আইতাও এদিন এই পৃথিৱীখন এৰি গুচি গ’ল৷ পুৰণি এলবামত থকা আইতাৰ ফটোখন দেখিলে মনত পৰে তেওঁৰ সেই সাধুকথাবোৰলৈ৷ স্কুলীয়া দিনৰ হেডচাৰো স্বৰ্গগামী হ'ল। সময়ৰ কঠিন হাতে মোৰ মা আৰু দেউতাকো স্পৰ্শ কৰিছে। আজি পঞ্চাশৰ দেওঁনা অতিক্ৰম কৰি মই প্ৰায়েই অনুভৱ কৰিব চেষ্টা কৰো তাহানিতে দেউতাই দোকানৰ পৰা আনি দিয়া নতুন পাঠ্যপুথিৰ সেই আমোলমোল গোন্ধটো, মায়ে মোৰ মুৰত আঁকি দিয়া তেওঁৰ হাতৰ সেই কোমল ঐশ্বৰীক স্পৰ্শটো, হেডচাৰৰ সেই গলগলীয়া মাতটো অথবা স্কুলীয়া দিনৰ সৌকাৰ কোবকেইটা……। প্ৰতিটোৰ মাজতেইতো লুকাই আছিল মোক "মানুহ" হিচাবে গঢ় দিয়াৰ একান্ত প্ৰয়াস।

এতিয়া আজৰি পৰত প্ৰায়েই অতীতলৈ ঘূৰি যাওঁ। আচলতে স্মৃতিয়ে আমনি কৰে। অতীতৰ মাজত হেৰাই নগৈ নিজকে প্রশ্ন কৰোঁ, - মায়ে আশাকৰাৰ দৰেই জীৱনত বাৰু সফল হ’লোঁ নে? হেডচাৰৰ কথাবোৰ মই ৰাখিব পাৰিলোঁনে? আইতাৰ সাধুবোৰ বাৰু অথলেই গ'ল নেকি? আৰু কিমান দূৰ আগুৱাই গ’লে বাৰু মানুহ সফল হয়? বাস্তবিকতে সফলতাৰ সংজ্ঞাই বা কি?

সাধাৰণ অৰ্থত সফল মানুহ বুলিলে টনকিয়াল আৰ্থিক অৱস্থা, ঘৰ, মাটি, গাড়ী ইত্যাদি বহুতো স্থাৱৰ-অস্থাৱৰ সম্পত্তি, সামাজিক প্ৰতিপত্তি, পিন্ধন-উৰণ, চাল-চলন আৰু সামগ্ৰিক জীৱন শৈলীত ফুটি উঠা সম্ভ্ৰম ইত্যাদিৰ অধিকাৰী হৈ উঠিব পাৰিলেই সফল মানুহ। কিন্তু হোমেন বৰগোহাঞিদেৱে লিখিছিল যে সফলতাই মানুহৰ ব্যক্তিত্বৰ পৰম মানদণ্ড হʼব নোৱাৰে। মানুহৰ গুণসমূহ যেনে সততা, কৰ্মনিষ্ঠা, সাহস, দয়া, ক্ষমা,  পৰোপকাৰিতা ইত্যাদিবোৰ যদি মানুহৰ ধনাত্মক পৰিচয় হয়, তেন্তে তেওঁ হয়তো এজন সফল ব্যক্তি। সফল মানুহ সেইজনহে, যিয়ে আনৰ জীৱনত জ্ঞাত বা অজ্ঞাতভাৱে হʼলেও ধনাত্মক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিব পাৰে।

দেউতাই কৈছিল : "সফল হʼবলৈ জীৱনত এটা লক্ষ্য থকাটো অনিবাৰ্য্য। লক্ষ্য নোহোৱাকৈ সফলতাৰ কথা চিন্তা কৰাতো অবান্তৰ। আনহাতে লক্ষ্যত উপনীত হ'বলৈ লাগিব ঐকান্তিক চেষ্টা। জীৱনত যদি কোনো লক্ষ্যই নাথাকে তেন্তে সেই জীৱন এক দুখজনক অপব্যয় মাথোন……।"

এৰা, দেউতাই থিকেই কৈছিল। লক্ষ্য থিৰ কৰি লৈছিলোঁ। হয়তো চেষ্টাত কোনো ক্ৰুটি ৰৈ গ'ল। যিকোনো ক্ষেত্ৰতে লক্ষ্য সদায়েই প্ৰত্যাহ্বাণপূৰ্ণ। এই প্ৰত্যাহ্বাণে মানুহৰ আভ্যন্তৰীণ শক্তিক জাগৃত কৰি তেওঁক শক্তিমন্ত কৰি তুলিব পাৰিব লাগিব। হয়তো প্ৰত্যাহ্বাণৰ সন্মূখত মই হাৰি গ'লো। সম্ভাৱনাৰ মৰীচিকাৰ পিছত দৌৰি দৌৰি মই যেন পথভ্ৰষ্ট হ'লো। দেউতাই সাৱধানত বাণীত কোৱাৰ দৰেই জীৱনটো কিজানি দুখজনক অপব্যয়লৈ পৰ্যবেশিত হ'ল।

কেতিয়াবা নিজকে সান্তনা দিওঁ যে মই জীৱনৰ লক্ষ্য বুলি দৰাচলতে মোৰ আকাংক্ষা বোৰকেই থিৰ কৰি লৈছিলোঁ আৰু জীৱনকালত সেই আকাংক্ষা বোৰকেই পূৰ্ণ কৰিব খুজিছিলোঁ। মোৰ অপৰিপক্ক শৈশৱকালৰ সেই আকাংক্ষা সমূহকেই জীৱনৰ লক্ষ্য হিচাপে থিৰ কৰি লোৱাতোৱেই মোৰ জীৱনৰ সবাতোকৈ ডাঙৰ ভুল আছিল।

কোনোবা এজনে কৈছিল সফলতা অথবা বিফলতা বিচাৰ কৰিবলৈ সময় নথকাটোৱেই হ’ল মানুহৰ জীৱনৰ সফলতা৷ পোৱা-নোপোৱাৰ হিচাপবোৰ কৰি নেথাকি কাম কৰি আগুৱাই যাব পৰাতোৱেই জীৱনৰ প্ৰকৃত সফলতা৷ মই জানো - দৰচলতে মই নিজকে ফাঁকি দি সান্তনা লভাৰ প্ৰয়াস কৰিছোঁ। তাৰ প্ৰধান কাৰণ হ'ল জীৱনত সফলতাৰ সলনি কেৱল বিফলতাৰ সতেহে মই মোকাবিলা কৰি আহিছোঁ অহৰহ। মই জানো যে যিকোনো কামৰ আৰম্ভণিতেই ব্যর্থতা অহাতো খুবেই স্বাভাবিক। জীৱনটো যেনেকৈ পুষ্পশয্যা নহয় তেনেকৈ জীৱনত সফলতা লাভৰো কোনো চমু পথ নাই। মোৰ জীৱনৰ দীঘলীয়া বিফলতাৰ তালিকাখনে অৱশ্যেই মোক জোকাৰি যায়। সঘনে মোক ব্যতিব্যস্ত কৰি ৰাখে। তেনে কঠিনতম সময়বোৰত মোৰ দুচকুত ভাঁহি উঠে প্ৰতিজন শুভাকাংক্ষীৰ ছৱি, যিসকলে মোক "মানুহ" হিচাবে গঢ় দিবলৈ অহৰহ চেষ্টা কৰিছিল। শৈশৱৰ পৰা সদায়েই মোক সফল হিচাবে গঢ় দিবলৈ চেষ্টা কৰি অহা মোৰ শিক্ষাগুৰু সকলৰ ঐকান্তিক প্ৰচেষ্টাবোৰ, দেউতাৰ চকুৰ আশাভৰা আকুল চাঁৱনিটো, আইতাৰ সাধুকথা বোৰ অথবা মাৰ হাতৰ সেই ঐশ্বৰীক পৰশত লাগি থকা প্ৰেৰণাময় আশীষবোৰৰ ওচৰত আজি মই কিদৰে ক্ষমা খোজো বাৰু ?

মোৰ শৈশৱৰ বিদ্যালয়খনৰ দেৱালত বিদ্যালয়খনৰ গৌৰৱৰ সৈতে জড়িত মহান ব্যক্তিসকলৰ নাম খোদিত কৰা স্মাৰকবোৰলৈ চাই থাকোঁতে বুকুখন গৌৰবেৰে ভৰি পৰিছিল। মোৰ দুচকুৰে ক'ব নোৱাৰাকৈয়ে নিগৰি আহিছিল চকুলো।এই চকুলো দুখৰ নাছিল। এই চকুলো শৈশৱৰ পখিলা খেদা দিনবোৰৰ স্মৃতিৰে সিক্ত আনন্দৰ, গৌৰৱৰ আৰু হয়তো কৃতজ্ঞতাৰো। কাৰণ জীৱনৰ বহু দূৰলৈ আহি যেতিয়া পিছলৈ ঘূৰি চাওঁ, তেতিয়া অনুভৱ কৰোঁ— দেউতাৰ আঙুলিত ধৰি মোৰ জীৱনৰ দীঘলীয়া যাত্ৰাখনৰ প্ৰথম পদক্ষেপটো আছিল এইখন বিদ্যালয়ৰ চৌহদৰ পৰাই।

খণ্ড — ২

শৈশৱৰ দিনবোৰৰ কথা ভাবিলে কেতিয়াবা এনে লাগে, সেই সময়খিনি যেন জীৱনৰ এখন সৰু অথচ অমূল্য গ্ৰন্থ। ইয়াৰ প্ৰতিটো পৃষ্ঠাতেই কিবা নহয় কিবা এটা নতুন কথা লিখা আছিল। সেই সময়ত মোৰ পৃথিৱীখনো তেনেই সৰু আছিল— ঘৰ, বিদ্যালয়, খেলপথাৰ, কেইজনমান শিক্ষক আৰু হাতৰ মুঠিত ধৰি ৰাখিব পৰা কিছুমান সৰু সৰু সপোন। সেই সপোনবোৰৰ ভিতৰত এটাও আছিল—এটা  ফাউণ্টেইন পেন।

আজিৰ দিনত এই কথাটো হয়তো অতি সাধাৰণ যেন লাগিব। কিন্তু সেই সময়ত এটা ভাল কলম কেৱল লিখাৰ সামগ্ৰী নাছিল; ই আছিল একপ্ৰকাৰৰ আকাংক্ষা। পঞ্চম শ্ৰেণীত পঢ়ি থকা সময়ত মই প্ৰথমটো ফাউণ্টেইন পেন উপহাৰ হিচাপে পাইছিলোঁ। তাৰ আগলৈকে প্ৰতিটো সন্ধিয়া মোৰ সৰু মনটোৱে এটা কথাই প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল—এদিন যেন মোৰ নিজৰ এখন ফাউণ্টেইন পেন হয়।

তাৰ আগৰ দিনবোৰলৈ উভতি গ'লে এতিয়াও চকুৰ আগত ভাঁহি উঠে সেই শ্ৰেণীকোঠাটো। মজিয়াত এখন বস্তা পাৰি ভৰি দুটা ভাঁজ কৰি বহি আছোঁ। সন্মুখত কাঠৰ ফ্ৰেমেৰে বন্ধোৱা আয়তাকাৰ শ্লেটখন। হাতত পেঞ্চিল। সেই সময়ত প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ সৈতে শ্লেটৰ সম্পৰ্কটো আছিল অতি নিবিড়। আজিৰ শিশুৰ বাবে হয়তো শ্লেটৰ সেই পৃথিৱীখন কল্পনা কৰাটোও কঠিন।

সময় সলনি হ'ল। শ্লেটৰ ঠাই ল'লে বহীবোৰে। পেঞ্চিলৰ ঠাইত আহিল বিভিন্ন ধৰণৰ কলম। আৰু বহু বছৰৰ পিছত কম্পিউটাৰৰ কীব'ৰ্ডে হাতৰ আখৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাকেই যেন প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰিলে। আজি Microsoft Word-এ বহু ক্ষেত্ৰত হাতৰে লিখাৰ প্ৰয়োজন প্ৰায় নোহোৱা কৰি পেলাইছে। কিন্তু মোৰ শৈশৱৰ সেই দিনবোৰত লিখা মানেই আছিল নিজৰ হাতৰ সৈতে মাটি পেঞ্চিলৰ এক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা।

চতুৰ্থ শ্ৰেণীলৈকে আমাৰ লিখাৰ পদ্ধতিও আছিল অলপ বেলেগ। আমি অসমীয়া মাধ্যমৰ বিদ্যালয়ত পঢ়িছিলোঁ। চতুৰ্থ শ্ৰেণীৰ পিছত আমাক চিয়াঁহীৰ কলমৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়া হৈছিল। আৰম্ভণিতে কলম বুলি ক'লে আজিৰ দৰে ধাতু বা প্লাষ্টিকৰ কলম নাছিল। আমাক কলপাতত পাখিৰ কলমেৰে লিখিবলৈ শিকোৱা হৈছিল। পাখিৰে তৈয়াৰ কৰা সেই বিশেষ কলমটো—"কুইল"। প্ৰথমতে কথাটো সহজ যেন লাগিছিল। পাখিটো হাতত ল'লোঁ, চিয়াঁহীত ডুবাই কলপাতত লিখিবলৈ চেষ্টা কৰিলোঁ। কিন্তু সোনকালেই বুজি পালোঁ, কামটো ইমান সহজ নহয়। কলপাতৰ ওপৰত কিমান কোণত পাখিটো হেলনীয়া কৰি ধৰিব লাগিব যাতে চিয়াঁহী মসৃণভাৱে ওলাই আহিব— সেইটো আয়ত্ত কৰিবলৈ কেইবাদিনো লাগিছিল। অলপ ভুল হ'লেই চিয়াঁহী বেছি ওলাই আহে। আৰু তেতিয়াই হাতৰ আঙুলিবোৰ নীলা হৈ পৰে। চিয়াঁহীৰ দোৱাতটোও সদায় ওচৰত ৰাখিব লাগিছিল। কিতাপ-পত্ৰৰ মাজত, কলপাতৰ ওপৰত, হাতৰ আঙুলিত লাগি ৰোৱা চিয়াঁহীৰ সেই সৰু সৰু দাগবোৰেই যেন তেতিয়াৰ পঢ়া-শুনাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ আছিল।

কিন্তু সময়ৰ লগে লগে মই সেই পাখিৰ কলমৰ সৈতে অভ্যস্ত হৈ পৰিলোঁ। এসময়ত কোনো দাগ নলগাকৈ, সাৱলীলভাৱে লিখিব পৰা হ'লোঁ। তাৰ পিছত আহিল সেই বহুদিন অপেক্ষা কৰি থকা দিনটো। মোৰ হাতৰ আখৰ অন্ততঃ পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পাব পৰাকৈ পৰিষ্কাৰ হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। আৰু সেই কথাটোৰ স্বীকৃতি হিচাপেই যেন এদিন দেউতাই মোৰ হাতত তুলি দিলে এখন ফাউণ্টেইন পেন আৰু কেইখিলা ফুলস্কেপ কাগজ। সেই মুহূৰ্তটো মোৰ বাবে সাধাৰণ নাছিল। সৰু ল'ৰা এজনৰ বাবে সেই কলমটো আছিল বহুদিনৰ অপেক্ষাৰ অন্তত পোৱা এক বৃহৎ সাফল্য। 

কিন্তু কলমটো হাতত লৈ লিখিবলৈ বহাৰ পিছতহে বুজিলোঁ যে ফাউণ্টেইন পেনেৰে লিখাটো সহজসাধ্য নাছিল। নতুনকৈ লিখিবলৈ অভ্যাস কৰোতে আৰম্ভণিৰ দিনবোৰত কাগজৰ প্ৰায় আশী শতাংশই নষ্ট হৈছিল। চিয়াঁহী বেছিকৈ ওলাই আহিছিল, আখৰবোৰ বেয়া হৈছিল, কেতিয়াবা হাতৰ গতি আৰু কলমৰ গতি একে হোৱা নাছিল। দেউতাই বাৰে বাৰে কৈছিল— “হাতৰ আখৰ ভাল নকৰিলে পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পোৱাৰ আশা নকৰিবা।”

কেৱল দেউতাই নহয়, বিদ্যালয়ৰ প্ৰায় প্ৰতিগৰাকী শিক্ষকৰ মুখৰ পৰাও একে কথাই শুনিছিলোঁ। তেতিয়া হয়তো সেই কথাবোৰৰ গভীৰতা বুজা নাছিলোঁ। কেৱল ভাবিছিলোঁ—ইমান গুৰুত্ব কিয় দিয়ে হাতৰ আখৰত? কিন্তু আজিৰ পৰা বহু দশক পিছলৈ ঘূৰি চালে অনুভৱ হয়, সেই সময়ত লিখাৰ অভ্যাস কৰাটো কেৱল পৰীক্ষাৰ বাবেই নাছিল,  লিখাৰ মাজেৰে আন বহু কথাই শিকিছিলোঁ-  ধৈৰ্য শিকিছিলোঁ, মনোযোগ শিকিছিলোঁ আৰু নিজৰ চিন্তাক সুন্দৰকৈ প্ৰকাশ কৰিবলৈ শিকিছিলোঁ।

সময় আগবাঢ়িল। আমি বিদ্যালয়ৰ ওপৰৰ শ্ৰেণীলৈ উঠিলোঁ। তেতিয়াই লাহে লাহে বলপইণ্ট পেনৰ আগমন ঘটিল। আজিৰ দৰে মসৃণ বা উন্নতমানৰ নাছিল সেই সময়ৰ বলপইণ্ট পেনবোৰ। তথাপি নতুন বস্তুৰ প্ৰতি শিশুমনৰ যি স্বাভাৱিক আকৰ্ষণ, সেয়া আছিলেই। কিন্তু বিদ্যালয়ত সেই বলপইণ্ট কলমবোৰ ব্যৱহাৰৰ অনুমতি নাছিল। শিক্ষকসকলৰ ধাৰণা আছিল, বলপইণ্ট পেনে আমাৰ হাতৰ আখৰবোৰ নষ্ট কৰিব পাৰে। সেয়ে ফাউণ্টেইন পেনেই আছিল আমাৰ একমাত্ৰ সংগী।

কলেজ আৰু বিশ্ববিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ পিছত অৱশ্যে দৃশ্যপট সলনি হ'ল। বলপইণ্ট পেনেই দিনটোৰ অধিকাংশ সময়ৰ লিখাৰ সংগী হৈ পৰিল। তথাপি এটা কথা আজিও মনত আছে— ফাউণ্টেইন পেনেৰে লিখাৰ যি আনন্দ, সেই আনন্দৰ সৈতে আন কোনো কলমৰ তুলনা কৰা নাযায়।

হয়তো সেই কলমটোৰ সৈতে কেৱল লিখাৰ আনন্দই জড়িত নাছিল, তাৰ সৈতে মিহলি হৈ আছিল দেউতাৰ মৰম, বিদ্যালয়ৰ দিনবোৰ, শিক্ষকৰ কঠোৰ শাসন, হাতৰ আখৰ ভাল কৰাৰ চেষ্টা আৰু এটা সৰু ল'ৰাৰ বহুদিনীয়া অপেক্ষাৰ অন্তত পূৰ্ণ হোৱা এটা সৰু সপোন।

১৯৮২ চনত গহপুৰৰ নিকটৱৰ্তী ডুবিয়া হাইস্কুলৰ পৰা সপ্তম শ্ৰেণী উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত কলাবাৰী উ: মা: বিদ্যালয়ত অষ্টম শ্ৰেণীত নাম ভৰ্তি কৰিছিলোঁ। কলাবাৰী উ: মা: বিদ্যালয়ত নৱম শ্ৰেণীত পঢ়ি থকা সময়ৰ কথা। জুঁইয়ে পোৰা ১৯৮৩ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ কথা। বতাহত জুয়ে পোৰা পোৰা গোন্ধ। কেউদিশে ভাই ভাইৰ মাজত মৰা-মৰি, কটা-কটি। প্ৰাণৰ ভয়ত প্ৰচণ্ড শীতকো আওকাণ কৰি আমি সপৰিয়ালে ৰাতি পাৰ কৰো পথাৰৰ মাজত। এই যে দুদিনমান আগলৈ একেলগে উমলি ফুৰিছিলো, সেই বন্ধুবোৰো যেন এতিয়া সন্দেহৰ উৰ্ধত নহয় ! আমিবোৰ যেন আজন্ম শত্ৰু !! এটা বীভৎস্য পৰিবেশ। একেখন গাঁৱৰে মানুহবোৰৰ মাজত কোনে যে সিঁচি থৈ গ’ল বিষাক্ত বীজ ! সময়বোৰ দুৰ্বিষহ হৈ উঠিছিল।

এদিন শুনিলোঁ আমাৰ বিদ্যালয়ত এক বিশাল সমাৰোহ হ’ব। সমাৰোহ আৰম্ভ হ’ল। কথা কলেই গান হৈ পৰা ভূপেন দা আহিছিল সমাৰোহলৈ। গীতেৰে, কথাৰে কৈ গৈছিল শান্তিৰ কথা, সম্প্ৰীতিৰ কথা। কৈছিল ভাই-ভাইৰ মাজৰ আত্মিক বান্ধোনৰ কথা। সিদিনা আমাক মাৰিবলৈ চোচা লোৱা মানুহবোৰো আমাৰ লগতেই একেলগে থিয় হৈ ভূপেন দাৰ কথাত, গীতত সন্মোহিত। আমি পাহৰি গৈছিলোঁ শত্ৰুতা, পথাৰত কটোৱা বিনিদ্ৰ ৰাতিবোৰৰ কথা। ভূপেন দাই সন্মোহিত কৰি গৈছিল অসমৰ ইমুৰৰ পৰা সিমুৰ। আমি যেন বুজি উঠিছিলো শান্তিৰ গোপন ঠিকনা !

ভিৰ থেলি মঞ্চৰ একেবাৰে কাষ পাইছিলোঁ। প্ৰাণ ভৰি চাইছিলোঁ ৰেডিঅত সদায়ে শুনি অহা পৰিচিত মাদকতাময় মাতটোৰ গৰাকী ভূপেন দাক। তেখেত যাবলৈ ওলাল। ঢলপুৰ বিহপুৰীয়াহৈ লক্ষীমপুৰলৈ যাব। মঞ্চৰ পৰা নামি ভূপেন দা মোৰ কাষেৰেই পাৰ হৈ যাবলৈ ওলাল। আপোনা-আপুনি মোৰ হাত দুখন বুকুৰ ওচৰলৈ আনি নমস্কাৰৰ ভংগীমাত থিয় হৈ ৰলো। থিক মোৰ কাষেৰে পাৰ হৈ যাওঁতে ভূপেন দাই সোঁহাতৰ আঙুলিৰে বুলাই থৈ গ’ল মোৰ মুৰত। এক স্বৰ্গীয় স্পৰ্শ ! আজি ৪৩ বছৰ পিছতো অনুভৱ কৰো সেই স্পৰ্শৰ মাদকতা। ভূপেন দা, তুমি সদায়ে মোৰ হৃদয়ত থাকিবা। তুমি সদায়ে অমৰ। 

শৈশৱৰ বিদ্যালয়খন এৰি অহাৰ পিছত জীৱনটো যেন অলপ অলপকৈ গতি সলাবলৈ ধৰিলে। নতুন ঠাই, নতুন বিদ্যালয়, নতুন মানুহ—প্ৰতিটো পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে মোৰ পৃথিৱীখনো অলপকৈ বহল হৈ গৈ থাকিল। দেউতাৰ চাকৰিৰ বদলিৰ বাবে গহপুৰলৈ যোৱাৰ পিছত মোৰ পঢ়া-শুনাৰ পথটোও তাতেই আগবাঢ়িল। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে এদিন আহিল সেই মুহূৰ্ত, যেতিয়া উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰ্যায়ত পঢ়িবলৈ মই তেজপুৰলৈ যাবলগীয়া হ'ল। 

সেয়া আছিল ১৯৮৫ চন। মেট্ৰিক পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈ তেজপুৰত উপস্থিত হৈছিলোঁ। জীৱনৰ সেই বয়সটো আছিল এক অদ্ভুত সন্ধিক্ষণ। শৈশৱৰ সৰল পৃথিৱীখন পিছত এৰি আহিছোঁ, কিন্তু আগলৈ কি আছে সেই কথাও সম্পূৰ্ণ স্পষ্ট নহয়। তেজপুৰলৈ গৈ তেজপুৰ চৰকাৰী বালক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰিলোঁ। উচ্চতৰ মাধ্যমিকৰ বিজ্ঞান শাখাত দুটা বছৰ পঢ়িব লাগিব। মোৰ বাবে তেজপুৰ আছিল নতুন পৃথিৱী।

কিন্তু সেই নতুন পৃথিৱীখন কেৱল কিতাপ-পত্ৰৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাছিল। পঢ়া-শুনাৰ লগতে আন বহুতো কথাই মোক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ক্ৰিকেট তেতিয়ালৈকে মোৰ জীৱনৰ এটা প্ৰিয় অংশ হৈ পৰিছিল। বিদ্যালয়ৰ সীমাৰ বাহিৰলৈ গৈ ক্লাব পৰ্যায়ত ক্ৰিকেট খেলিবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। খেলৰ বাবে শোণিতপুৰ জিলাৰ বিভিন্ন স্থানলৈ যাবলগীয়া হৈছিল। কেতিয়াবা নতুন ঠাই, নতুন খেলপথাৰ, নতুন দল। এখন খেলপথাৰত এজন খেলুৱৈ হিচাপে থিয় হ'লে কিতাপৰ পৃথিৱীখনৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ এখন পৃথিৱী মুকলি হয়। তাত নিজৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখিব লাগে, দলৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখিব লাগে আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খাব লাগে।

হয়তো সেই সময়ৰ খেলাধূলাই মোক কিছুমান কথা শিকাইছিল, যিবোৰ কোনো পাঠ্যপুথিত লিখা নাছিল। কিন্তু মোৰ আগ্ৰহ কেৱল ক্ৰিকেটতে সীমাবদ্ধ নাছিল। তৰ্ক প্ৰতিযোগিতা, আকস্মিক বক্তৃতা—এইবোৰতো সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ ধৰিলোঁ। এটা বিষয় হাতত দিয়া হয়, অলপ সময়ৰ ভিতৰত ভাবিব লাগে, তাৰ পিছত মানুহৰ সন্মুখত থিয় হৈ নিজৰ কথা ক'ব লাগে। প্ৰথমে হয়তো অলপ ভয় লাগিছিল। কিন্তু এবাৰ মঞ্চত উঠিলে শব্দবোৰ নিজে নিজেই আহিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

লাহে লাহে বহুতো প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ কৰিলোঁ। পুৰস্কাৰ পালোঁ, প্ৰমাণপত্ৰ পালোঁ। কিন্তু তাতকৈ ডাঙৰ লাভটো আছিল আন এটা—মানুহৰ সন্মুখত থিয় হৈ নিজৰ কথা ক'বলৈ শিকিছিলোঁ। সেই সময়ত মই হয়তো ভবা নাছিলোঁ যে জীৱনৰ পৰৱৰ্তী সময়ত এই অভিজ্ঞতাবোৰে কিমান সহায় কৰিব।

তেজপুৰৰ দিনবোৰ মোৰ বাবে কেৱল পঢ়া-শুনাৰ দিন নাছিল। সেই সময়তে বিভিন্ন ধৰণৰ মানুহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিলোঁ। বিভিন্ন অনুষ্ঠান, সংগঠন আৰু কাৰ্যকলাপৰ সৈতে জড়িত হৈছিলোঁ। বিবেকানন্দ কেন্দ্ৰৰ প্ৰেৰণাদায়ক শ্ৰেণীত অংশগ্ৰহণ কৰিছিলোঁ। যোগাসনৰ শিবিৰতো সময় দিছিলোঁ। বৃক্ষ নামৰ স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠনৰ সৈতেও জড়িত হৈছিলোঁ। এজন কিশোৰৰ বাবে এইবোৰ অভিজ্ঞতা হয়তো সৰু সৰু কথাই আছিল। কিন্তু এই সৰু সৰু অভিজ্ঞতা বোৰেই মানুহৰ ভিতৰৰ পৃথিৱীখন ধীৰে ধীৰে গঢ়ি তোলে।

তেজপুৰৰ সৈতে মোৰ আন এটা সম্পৰ্কও গঢ় লৈ উঠিছিল—পুথিভঁৰালৰ সৈতে। তেজপুৰ জিলা পুথিভঁৰাল মোৰ বাবে আছিল একপ্ৰকাৰৰ আশ্ৰয়স্থল। আজিৰ দৰে হাতৰ মুঠিত পৃথিৱীৰ সকলো তথ্য পোৱা নাযায় তেতিয়া। কিতাপ পঢ়িবলৈ পুথিভঁৰাললৈ যাব লাগিছিল। কিতাপৰ পাত মেলি নতুন এখন পৃথিৱীত প্ৰৱেশ কৰিব লাগিছিল। মই নিয়মীয়াকৈ পুথিভঁৰাললৈ যাবলৈ ধৰিলোঁ। কিতাপৰ মাজেৰে মানুহক চিনি পালোঁ, সমাজক চিনি পালোঁ, পৃথিৱীখনক অলপ অলপকৈ বুজিবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ।

ফটোগ্ৰাফীৰ প্ৰতিও তেতিয়া মোৰ এক অদ্ভুত আকৰ্ষণ জন্মিছিল। সেই আকৰ্ষণ ইমানেই আছিল যে ফটোগ্ৰাফীৰ প্ৰশিক্ষণ ল'বলৈও এটা কোৰ্চত যোগদান কৰিছিলোঁ। কিন্তু জীৱনৰ বহু কামৰ দৰে সেইটোও সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰিলোঁ। সকলো সপোন পূৰ্ণ নহয়।

কিছুমান সপোন আধৰুৱা হৈ ৰয়। কিন্তু আধৰুৱা সপোনবোৰো জীৱনৰ কাহিনীৰ অংশ হৈ থাকে। তেজপুৰত থাকোঁতে কিছুমান বিশেষ মানুহৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ সুযোগো লাভ কৰিছিলোঁ। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় খ্যাতিসম্পন্ন ফটোগ্ৰাফাৰ নলিনী বৰুৱা, গায়ক পংকজ বৰদলৈ, শিক্ষাগুৰু ধৰ্মদাস চৌধুৰী, অভিনেতা নিপন গোস্বামী, স্বাধীনতা মহন্ত বাইদেউ আৰু আন বহুজনৰ সৈতে পৰিচয় হৈছিল। এয়া কোনো আনুষ্ঠানিক পৰিচয়ৰ কথা নাছিল।

মানুহৰ সৈতে কথা পতা, তেওঁলোকৰ জীৱনলৈ জুমি চোৱা, তেওঁলোকৰ অভিজ্ঞতাবিৰ শুনা—এইবোৰৰ মাজেৰে নিজৰ ভিতৰত কিবা এটা সলনি হৈ গৈছিল। লাহে লাহে বুজিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ যে বিদ্যালয়ৰ বাহিৰতো এখন বিশাল বিদ্যালয় আছে। সেই বিদ্যালয়খনৰ নাম—জীৱন। তেজপুৰত কটোৱা সময়বোৰে মোৰ ভিতৰত কিছুমান নতুন দুৱাৰ মুকলি কৰিছিল। বিজ্ঞান পঢ়িছিলোঁ, ক্ৰিকেট খেলিছিলোঁ, বক্তৃতা দিছিলোঁ, কিতাপ পঢ়িছিলোঁ, নতুন মানুহৰ সৈতে চিনাকি হৈছিলোঁ। কিন্তু এতিয়াও জীৱনৰ মূল প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ—আগলৈ কি কৰিম?

১০+২ শেষ হোৱাৰ পিছত সেই প্ৰশ্নটোৱেই সন্মুখত আহি থিয় দিলে। ফলাফল ভাল আছিল। সেয়ে মোৰ বাবে আন এটা সুযোগ আহিল। উৰিষ্যাৰ কোৱেনঝাৰৰ চৰকাৰী অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়ত Mining Engineering পঢ়িবলৈ নিৰ্বাচিত হৈছিলোঁ। চাৰি বছৰৰ এটা অভিযান্ত্ৰিক শিক্ষা। জীৱনৰ পথটো যেন হঠাতে অন্য দিশলৈ ঘূৰি যাবলৈ ওলাইছিল। যদি সেইদিনা মই কোৱেনঝাৰলৈ গুচি গ'লোঁহেঁতেন, তেন্তে হয়তো মোৰ জীৱনৰ কাহিনীখন সম্পূৰ্ণ বেলেগ হ'লহেঁতেন। কিন্তু জীৱনৰ কিছুমান সিদ্ধান্ত যুক্তিৰে লোৱা নহয়। কেতিয়াবা অন্তৰৰ কোনো এটা অদৃশ্য টানে মানুহক অন্য এটা বাটলৈ লৈ যায়। মোৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই হ'ল। ১৯৮৭ চনত মই Mining Engineering-ৰ বাট এৰি প্ৰাণীবিজ্ঞান পঢ়িবলৈ দৰং মহাবিদ্যালয়ত যোগদান কৰিলোঁ। তেতিয়া হয়তো মই নিজেও নাজানিছিলোঁ—এই সিদ্ধান্তটোৱেই এদিন মোৰ জীৱনৰ মূল পথ হৈ পৰিব। দৰং মহাবিদ্যালয়ৰ সেই নতুন অধ্যায়টোৰ দুৱাৰত থিয় হৈ মই যেন আকৌ এবাৰ নতুন এখন পৃথিৱীৰ সন্মুখীন হৈছিলোঁ। আৰু সেই পৃথিৱীত কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জীৱবিজ্ঞান নাছিল। আছিল কিতাপ, গল্প, বন্ধুত্ব, চিন্তা আৰু লাহে লাহে জন্ম ল'বলৈ ধৰা এটা নতুন নিচা — কলম হাতত তুলি লোৱা। মই লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ। চুটি গল্প।

প্ৰথমে হয়তো কেৱল মনৰ ভিতৰত জমা হৈ থকা কথাবোৰ কাগজত লিখি থোৱাৰ চেষ্টা। তাৰ পিছত শব্দবোৰে নিজেই যেন নিজৰ পথ বিচাৰি ল'বলৈ ধৰিলে। গল্পবোৰ বিভিন্ন কাকত-আলোচনীত প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰিলে। বন্ধুসকলে উৎসাহ দিলে। তেওঁলোকে ক'লে— "কেৱল লিখি নাথাকিবা। গল্পবোৰ একেলগে কৰি এখন কিতাপ প্ৰকাশ কৰা।" সেই কথাটো মনত সোমাই গ'ল। আৰু এদিন, ১৯৯০ চনত, মই সেই সপোনটো বাস্তৱায়িত কৰিলোঁ। তেতিয়াও মই দৰং মহাবিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ। কিন্তু হাতত আহি পৰিল মোৰ প্ৰথম চুটি গল্পৰ সংকলন— “বনতলী বাগিচাত এজোপা পলাশ”। এজন ছাত্ৰৰ বাবে নিজৰ নামত এখন কিতাপ ওলোৱাটো কিমান ডাঙৰ অনুভৱ, সেইটো হয়তো কিতাপ প্ৰকাশ নকৰালৈকে বুজা নাযায়।

সেই কিতাপখন কেৱল গল্পৰ সংকলন নাছিল। সেইখন আছিল মোৰ ভিতৰৰ আন এটা দুৱাৰ খোলাৰ প্ৰথম প্ৰমাণ। এফালে প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ ছাত্ৰ। আনফালে গল্প লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰা এজন যুৱক। জীৱনে তেতিয়াই হয়তো মোক জনাই দিছিল— এজন মানুহৰ ভিতৰত এটা মাত্ৰ পৰিচয় নাথাকে। একেলগে বহুজন মানুহ হৈ এজন মানুহ জীয়াই থাকে। 

দৰং মহাবিদ্যালয়ে মোক পৃথিৱীখন নতুনকৈ চাবলৈ শিকাইছিল। দৰং মহাবিদ্যালয়তেই মোৰ দেউতায়ো পঢ়িছিল। সেয়া আশীৰ দশকৰ আৰম্ভণি। সম্ভৱতঃ ১৯৮২ চন। ঐতিহ্যমণ্ডিত দৰং কলেজৰ গেটৰ সন্মূখৰে মহাভৈৰৱ মন্দিৰৰ দিশে দেউতাৰ সতে ৰিক্সাৰে গৈ থাকোতে কলেজৰ দিশলৈ আঙুলিয়াই দেউতাই কৈছিল : "এইখন মোৰ কলেজ। ইয়াতেই মই প্ৰি-ইউনিভাৰ্ছিটিৰ দুটা বছৰ পঢ়িছিলোঁ...।" তেতিয়াই মনতে ভাবি থৈছিলোঁ যে হাইস্কুলৰ শিক্ষা সমাপ্ত কৰি ময়ো এই মহিমামণ্ডিত দৰং কলেজতেই পঢ়িম। আৰু সঁচাকৈয়ে মোৰ সেই সপোন সাৰ্থক হৈছিল।

"দৰং কলেজ" - এই শব্দ দুটাই যেন প্ৰতিগৰাকী দৰঙীয়ানৰ হৃদয়ত সৃষ্টি কৰে এক মৃদু ঝংকাৰ। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰপাৰৰ নালন্দা ৰূপে খ্যাত তথা অসমৰ শিক্ষাজগতৰ এক উজ্জ্বল জ্যোতিষ্ক "দৰং মহাবিদ্যালয়" সমগ্ৰ অসমবাসীৰ বাবেই এক গৌৰৱৰ স্থল। ইতিহাসে গঢ়কা সপোনপুৰী তেজপুৰৰ মাজমজিয়াত ১৯৪৫ চনৰ ২৬ জুলাইত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা এই মহাবিদ্যালয় খনৰ ৮৫ বছৰীয়া ইতিহাস অতি ৰোমাঞ্চকৰ।

সেয়া ১৯৪১ চনৰ কথা। তেজপুৰৰ কেইগৰাকীমান আলোকসন্ধানী, দূৰদৰ্শী ব্যক্তিয়ে তেজপুৰ চহৰৰ মজিয়াত এখন কলেজ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ মানসেৰে কাম কাজ আৰম্ভ কৰিছিল। কিন্তু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ দাৱানল আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত তেওঁলোকৰ সপোনবোৰ বাস্তৱ কৰাত বিভিন্ন অসুবিধা আহি পৰিছিল। কিন্তু যুদ্ধৰ বিভীষিকা আঁতৰি যোৱাৰ লগে লগে স্বৰ্গীয় কামাখ্যা প্ৰসাদ ত্ৰিপাঠী চাৰৰ অধ্যক্ষতাত ১১২ জন ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু ৮ গৰাকী শিক্ষাগুৰুৰে তেজপুৰত প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে অসমৰ নালন্দা খ্যাত দৰং কলেজখনে। তেজপুৰত বাস কৰি অহা ইটালীৰ ভদ্ৰলোক Mr. Ducciৰ বাংলোটো কিনি লৈ পাঠদানৰ বাবে সজাই পৰাই তোলা হ'ল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক মানৱ সমাজত উজ্জ্বল ৰত্ন হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ প্ৰতিজ্ঞা লৈ জন্ম হ'ল এটা যুগৰ, এটা জীৱন্ত প্ৰতিশ্ৰুতিৰ… “Be a Jewel among men”

পিছলৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সংখ্যা বাঢ়ি অহাত কলেজখন তেজপুৰৰ মিছন ছাৰিআলিৰ ওচৰৰ আমেৰিকান বেচ হস্পিতাল চৌহদলৈ আৰু তাৰ দুবছৰ পিছত পুনৰ তেজপুৰ চহৰৰ মাজ মজিয়াৰ ডাক বাংলোলৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয়। ১৯৫১ চনৰ অক্টোৱৰ মাহত দৰং মহাবিদ্যালয় বৰ্তমানৰ স্থানলৈ স্থায়ী ভাবে স্থানান্তৰিত হয়। দৰং মহাবিদ্যালয়ৰ গৰিমা চৌদিশে বিয়পি পৰিবলৈ বেচি পৰ নেলাাগিল। ১৯৫৯ চনত তিব্বতৰ ধৰ্মগুৰু দালাই লামা আৰু ১৯৬৩ চনত পূৰ্বৰ প্ৰধান মন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে দৰং মহাবিদ্যালয়ত পদাৰ্পণ কৰাৰ কথাই এই কথাকেই প্ৰতিপন্ন কৰে। প্ৰতিষ্ঠাৰ দিন ধৰি দৰং কলেজে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰখনত যথেষ্ঠ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ লগতে সেই ধাৰাক আজিও অক্ষুণ্ণ ৰাখিব পাৰিছে।

জ্ঞানৰ বন্তি জ্বলাই ভৱিষ্যত প্ৰজন্মক আলোকৰ পথৰ মাৰ্গ দৰ্শন কৰোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰা দৰং মহাবিদ্যালয়ে বিগত ৭৫ বছৰীয়া বৰ্ণিল যাত্ৰাত বহুতো ঘাত প্ৰতিঘাত পাৰ কৰি আজি অসমৰ বৌদ্ধিক আৰু বিদ্যায়তনিক জগতখনত এক জ্ঞানৰ তীৰ্থলৈ পৰিণত হৈছে। বিগত ৯ ফেব্ৰুৱাৰী, ২০২০ ৰবিবাৰে দৰং মহাবিদ্যালয়ৰ মহাৰজত জয়ন্তী হৈ যায়। আপোন মহাবিদ্যালয়খনৰ সমূহ শিক্ষাগুৰুলৈ এই চেগতে আমাৰ সেৱা আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সকললৈ শুভেচ্ছা যাচিছোঁ। এজন দৰঙীয়ান হিচাবে মই সদায় দৰং মহাবিদ্যালয়ক লৈ গৰ্ব অনুভৱ কৰো। জয়তু দৰং কলেজ।

কিন্তু সময়ৰ সোঁতত কেতিয়াবা এই পৰিচয়বোৰৰ কোনোবা এটা ৰৈ যায় আৰু কোনোবাটো আঁতৰি যায়। ১৯৯১ চনত দৰং মহাবিদ্যালয়ৰ সেই অধ্যায়টো সামৰি মই গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা প্ৰথম শ্ৰেণীৰ সন্মানসহ ২০তম স্থান অধিকাৰ কৰি স্নাতক ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিলোঁ। এটা অধ্যায় শেষ হৈছিল। কিন্তু জীৱনৰ কাহিনী মাত্ৰ আৰম্ভ হৈছিল।

মোৰ সন্মুখত তেতিয়া আৰু এটা দীঘল পথ অপেক্ষা কৰি আছিল— গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়। সেই পথত আছিল প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ আন এটা গভীৰ অধ্যায়, এখন নতুন বিশ্ববিদ্যালয়, নতুন অভিজ্ঞতা, জীৱনধাৰণৰ বাবে কৰা সৰু চাকৰি, আৰু ক্ৰমে ক্ৰমে নিজৰ পেছাগত জীৱন বিচাৰি পোৱাৰ এক দীঘল যাত্ৰা। সেই যাত্ৰাৰ দুৱাৰত থিয় হৈ মই হয়তো কেতিয়াও ভাবিব পৰা নাছিলোঁ— জীৱনে এদিন মোক কলৈ যাব।

খণ্ড - ৩

গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ত স্নাতকোত্তৰ শ্ৰেণীত নামভৰ্তি কৰিলোঁ। মোৰ বিষয় আছিল প্ৰাণীবিজ্ঞান, বিশেষকৈ পতঙ্গবিজ্ঞান—Entomology। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ বিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক। ইয়াত ছাত্ৰজীৱনৰ লগত ক্ৰমে ক্ৰমে জড়িত হৈ পৰে ভৱিষ্যৎ, পেছা আৰু নিজৰ জীৱনটোক নিজে গঢ়ি তোলাৰ চিন্তা।কিন্তু কেৱল পঢ়া-শুনাৰ মাজতে জীৱনটো চলি নাথাকে।বিশ্ববিদ্যালয়ত পঢ়ি থকা সময়তে মই জীৱনৰ আন এটা বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ সন্মুখীন হৈছিলোঁ।

দেউতা আৰ্থিক ভাবে সচ্ছল আছিল। টকা পইচাৰ অসুবিধা হিৱা নাছিল। তথাপিও বিশ্ববিদ্যালয় এখনৰ স্নাতকোত্তৰ মহলাৰ ছাত্ৰ এজনে দেউতাকৰ পৰা পইচা খুজিবলৈ অসুবিধা পায়। নিজৰ প্ৰয়োজনবোৰ পূৰ কৰিবলৈ মই এটা আংশিক সময়ৰ কাম বিচাৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। কেইদিনমানৰ ভিতৰতেই কাম এটা পালোঁ। সংস্থাটোৰ নাম আছিল—“Call Me”। তাত মই Delivery Boy হিচাপে কাম কৰিছিলোঁ।

আজিৰ দিনত হয়তো কথাটো সাধাৰণ যেন লাগে। কিন্তু ১৯৯২ চনৰ সেই সময়চোৱাত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ হৈ এনেদৰে কাম কৰি উপাৰ্জন কৰাৰ অভিজ্ঞতাটো মোৰ বাবে আছিল এক নতুন শিক্ষা। অৱশ্যে প্ৰতিদিনে কাম কৰাৰ সুযোগ নাছিল। মোৰ পঢ়া-শুনাৰ ক্ষতি নহ'বলৈ কেৱল বন্ধৰ দিন বা অৰ্ধছুটিৰ দিনবোৰতহে কাম কৰিছিলোঁ। সংস্থাটোৰ গ্ৰাহক অন্তৰ্ভুক্তি হোৱা গুৱাহাটীৰ বিভিন্ন ব্যস্ত পৰিয়ালবোৰৰ বাবে কেতিয়াবা গেছৰ চিলিণ্ডাৰৰ যোগান ধৰা,  কেতিয়াবা কোনো গ্ৰাহকৰ পাৰ্টিৰ অৰ্ডাৰ যোগান ধৰা, কেতিয়াবা বিমানৰ টিকট, কেতিয়াবা ৰে'লৰ টিকট, আনকোনো পৰিয়ালৰ বিদ্যুতৰ বিল পৰিশোধ কৰি দিয়া আনকি কেতিয়াবা মানুহক চিকিৎসালয়ত সহায় কৰিবলৈও যাবলগীয়া হৈছিল। এটা তেনেই সৰু চাকৰি হ'লেও সেই কামটোৱে মোক মানুহ আৰু জীৱনক ওচৰৰ পৰা চোৱাৰ সুযোগ দিছিল।

মানুহৰ প্ৰয়োজনবোৰ কিমান ভিন্ন! কোনোবাই ব্যস্ততাৰ বাবে নিজৰ কাম নিজে কৰিব নোৱাৰে। কোনোবাই অসুস্থ আত্মীয়ক লৈ চিকিৎসালয়ত ব্যস্ত। কোনোবাজন আকৌ ঘৰত গেছৰ চিলিণ্ডাৰৰ অপেক্ষাত। আন কোনোবাজনে ৰেল যাত্ৰাৰ বাবে টিকট বিচাৰি আছে। তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজনত মই এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ দৌৰি ফুৰিছিলোঁ। সম্ভৱতঃ সেই দিনবোৰে মোক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা শিকাইছিল— কোনো কাম সৰু নহয়, যদি সেই কামৰ আঁৰত সততা থাকে।

বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ক্লাছ, প্ৰেক্টিকেল, অধ্যয়ন, পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতি আৰু এটা অংশকালীন সৰু চাকৰি—এই সকলোবোৰ একেলগে চলাই নিয়াটো সহজ নাছিল। কিন্তু মানুহে প্ৰয়োজনত বহু কাম শিকি লয়। সময়ক ভাগ কৰিবলৈ শিকে। নিজৰ দায়িত্ব নিজে ল'বলৈ শিকে। আৰু হয়তো সেই সময়ছোৱাতে মোৰ ভিতৰত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ এটা সৰু বীজ গজি উঠিছিল।

এই হেন সময়তে বিশ্ববিদ্যালয়ত লগ পাইছিলোঁ অৰ্চনাক। কিবা এটা অবুজ আকৰ্ষণে মোক তেওঁৰ ওচৰলৈ টানি নিলে। দুয়ো দুয়োকে বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিলোঁ। তেতিয়ালৈ আমি একোজন সুস্থিৰ চিন্তাধাৰাৰ যুৱক যুৱতী হৈ পৰিছিলোঁ। আমাৰ মাজত চিন্তা আৰু মনৰ মিলন হৈছিল।

পঢ়া-শুনাৰ ক্ষেত্ৰতো মই পিছপৰি থকা নাছিলোঁ। অৱশেষত ১৯৯৪ চনত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা প্ৰথম শ্ৰেণীৰ সৈতে ১৩তম স্থান অধিকাৰ কৰি স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিলোঁ। এটা অধ্যায় শেষ হ'ল। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দিনবোৰৰ পৰা ওলাই আহি এতিয়া সন্মুখত আছিল জীৱনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশ্নটো— এতিয়া কি?

পঢ়া শেষ হৈছে। এতিয়া উপাৰ্জন কৰিব লাগিব। নিজৰ বাবে এটা পেছা বাছি ল'ব লাগিব। সেই সময়ত মোৰ সন্মুখত শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰখনৰ দুৱাৰ মুকলি আছিল যদিও জীৱনে প্ৰথমে মোক লৈ গ'ল আন এটা সম্পূৰ্ণ পৃথক পৃথিৱীলৈ। ঔষধ উদ্যোগ। মুম্বাইস্থিত ফাৰ্মাচিউটিকেল কোম্পানী “Gufic”-ত এটা সুযোগ আহিল। ১৯৯৪ চনৰ আগষ্ট মাহত মই Trainee Medical Representative হিচাপে যোগদান কৰিলোঁ। এয়া মোৰ বাবে সম্পূৰ্ণ নতুন অভিজ্ঞতা আছিল। ইমানদিনে কিতাপ, পৰীক্ষাগাৰ, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু পতঙ্গবিজ্ঞানৰ মাজত থকা মানুহজনে এতিয়া চিকিৎসকসকলৰ সৈতে কথা পাতিব লাগিব, ঔষধৰ বিষয়ে জানিব লাগিব আৰু কোম্পানীৰ ঔষধ চিকিৎসকসকলৰ ওচৰত উপস্থাপন কৰিব লাগিব।

প্ৰথমে প্ৰশিক্ষণ। ক'লকাতা আৰু তাৰ পিছত মুম্বাই। দুয়ো ঠাইতে দুটা প্ৰশিক্ষণ ল'লোঁ। মুম্বাই—নামটোতেই যেন এটা বিশাল পৃথিৱী লুকাই আছিল। সেই সময়ৰ মুম্বাই বা ক'লকাতা আজিৰ দৰে মোৰ বাবে পৰিচিত নাছিল। কিন্তু সেই নগৰবোৰৰ ব্যস্ততা, মানুহৰ সোঁত আৰু কামৰ গতি—এই সকলোবোৰে মোক এক নতুন অভিজ্ঞতা দিছিল।  

প্ৰশিক্ষণ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত কোম্পানীয়ে মোক অসমৰ ওপৰতে দায়িত্ব দিলে। কৰ্মস্থলী যোৰহাট। কিন্তু কেৱল যোৰহাট নহয়। মোৰ কামৰ পৰিসৰ আছিল বহল—যোৰহাট, শিৱসাগৰ, গোলাঘাট, বোকাখাত, তিতাবৰ, ডিমাপুৰ আৰু কোহিমা। এইবোৰ ঠাইলৈ গৈ চিকিৎসক সকলক লগ কৰিব লাগিছিল। কোম্পানীৰ নতুন ঔষধৰ বিষয়ে বুজাব লাগিছিল।

দিনৰ পিছত দিন যাত্ৰা। এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ। নতুন মানুহ, নতুন চিকিৎসক, নতুন পৰিৱেশ। কেতিয়াবা হয়তো কোনোবা চিকিৎসকৰ সাক্ষাৎ পাবলৈ অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হৈছিল। কেতিয়াবা বহু দূৰ যাত্ৰা কৰি গৈও কামটো হোৱা নাছিল। কিন্তু সেই কামটোৱেও মোক বহু কথা শিকাইছিল। মানুহৰ সৈতে কেনেকৈ কথা পাতিব লাগে। কেনেকৈ নিজৰ কথা স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰিব লাগে। কেনেকৈ অচিনাকি মানুহৰ সন্মুখতো আত্মবিশ্বাসেৰে থিয় হ'ব লাগে। আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা—কামৰ প্ৰতি আন্তৰিকতা।

১৯৯৪ চনৰ আগষ্টৰ পৰা ১৯৯৫ চনৰ এপ্ৰিললৈ মই Gufic-ত Medical Representative হিচাপে কাম কৰিলোঁ। কিন্তু কেতিয়াবা জীৱনে আমাক যি কামৰ বাবে লৈ যায়, সেই কামটো চিৰদিনৰ বাবে আমাৰ নহয়। কেতিয়াবা কোনো এটা কামৰ অভিজ্ঞতা কেৱল পৰৱৰ্তী অধ্যায়টোৰ বাবে এক প্ৰস্তুতিৰ দৰেই হয়। মোৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই হৈছিল। ১৯৯৫ চনৰ বহাগ বিহুৰ পিছত জীৱনৰ গতি আকৌ সলনি হ'ল। এবাৰ মই পুনৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহিলোঁ।

আমগুৰিৰ এখন বিদ্যালয়ত বিজ্ঞানৰ শিক্ষক হিচাপে যোগদান কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিলোঁ। বহুদিনৰ পিছত পুনৰ শ্ৰেণীকোঠা। কিন্তু এইবাৰ মই ছাত্ৰ নহয়। মই এজন শিক্ষক।শিক্ষকৰ আসনত বহি ছাত্ৰসকলৰ মুখলৈ চোৱাৰ সেই অনুভৱটোৱেই সুকীয়া।

কালিলৈকে যিজন মানুহে শিক্ষকৰ কথাবোৰ একাণপতীয়াকৈ শুনিছিল, আজি তেওঁ নিজেই ছাত্ৰসকলৰ সন্মুখত থিয় হৈ তেওঁলোকক পাঠদান কৰিছে! ১০ম শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বিজ্ঞান পঢ়ুৱাইছো। জীৱনে যেন মোক কিবা এটা বুজাব বিচাৰিছিল— শিক্ষা দান মোৰ বাবে কেৱল এটা চাকৰি নহয়। মই ক'ত পঢ়াওঁ, কোনটো পদত আছোঁ, তাৰ তুলনাত শ্ৰেণীকোঠাত মই কি কৰো—সেইটোহে বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰায় পাচমাহ সেই বিদ্যালয়খনত কাম কৰিলোঁ। তাৰ পিছত আকৌ এটা সুযোগ আহিল। যোৰহাট কেন্দ্ৰীয় মহাবিদ্যালয়ত প্ৰৱক্তা হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰিলোঁ। মোৰ বাবে এইটো আছিল এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সুযোগ। মহাবিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীকোঠা। ছাত্ৰ-ছাত্ৰী। বিষয় হিচাপে প্ৰাণীবিজ্ঞান। এজন শিক্ষক হিচাপে নিজকে গঢ়ি তোলাৰ প্ৰাৰম্ভিক ক্ষণ।  কিন্তু জীৱনৰ সকলো সিদ্ধান্ত কেৱল বাহিৰৰ পৰা চালে বুজিব নোৱাৰি। কিছুমান সিদ্ধান্তৰ আঁৰত থাকে ব্যক্তিগত কাৰণ। যোৰহাটৰ কেন্দ্ৰীয় মহাবিদ্যালয়ত মোৰ শিক্ষকতা কৰা নহ'ল।

সেয়া আছিল ১৯৯৫ চনৰ আগষ্ট মাহ। এইবাৰ মোৰ গন্তব্য স্থান টংলা মহাবিদ্যালয়। প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ প্ৰৱক্তা পদৰ বাবে সাক্ষাৎকাৰ দিবলৈ গ'লোঁ। সাক্ষাৎকাৰটো শেষ হ'ল। তাৰ পিছত অপেক্ষা। জীৱনৰ বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ মুহূৰ্তৰ দৰে সেই অপেক্ষাৰ সময়খিনিও নীৰৱেই পাৰ কৰিছিলোঁ। মাত্ৰ দুদিন পিছতে পৰিচালনা সমিতিৰ পৰা চিঠি আহিল। মই নিৰ্বাচিত হৈছিলোঁ।

তাৰিখ আছিল— ৫ ছেপ্টেম্বৰ, ১৯৯৫। শিক্ষক দিৱস।সেইদিনাই মই টংলা মহাবিদ্যালয়ত প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ সহকাৰী অধ্যাপক হিচাপে যোগদান কৰিলোঁ। বয়স তেতিয়া মাত্ৰ ২৭ বছৰ। নতুন ঠাই। নতুন মহাবিদ্যালয়। নতুন সহকৰ্মী আৰু মোৰ সন্মুখত নতুন এখন শ্ৰেণীকোঠা। সেই মুহূৰ্তত মই মাত্ৰ ২৭ বছৰীয়া এজন নতুন শিক্ষক। 

জীৱনৰ কিছুমান এনে বিশেষ দিন থাকে যিবোৰ কেতিয়াও পাহৰি নোৱাৰি। মোৰ শিক্ষক জীৱনৰ প্ৰথম দিনটোও ঠিক তেনেকুৱাই! এবুকু সপোনৰ মেটমৰা বোজা লৈ মহাবিদ্যালয়ৰ গেটখন পাৰ হোৱাৰ লগে লগেই মোৰ হাত ভৰিবোৰ যেন কঁপিবলৈ ধৰিলে! ভুতৰ ওপৰত দানব পৰা দি বুকুৰ ভিতৰত ঢোলৰ চাপৰৰ দৰে হৃদপিণ্ডটোৱেও ধপধপাবলৈ ধৰিলে!

ইষ্ট দেৱতাৰ নাম লৈ চুচুক চামাককৈ আগবাঢ়ি অধ্যক্ষ মহোদয়ৰ কোঠা পালোহি। তেখেতৰ হাতত "জইনিং লেটাৰ"খন তুলি দিয়াৰ পিছত, কলিং বেলটো বজাই  পিয়ন এজনক মাতি পঠিয়ালে আৰু তেওঁৰ লগত মোক শিক্ষকৰ জিৰণি কোঠালৈ লৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। জিৰণি কোঠাত চা-চিনাকি পৰ্বটো চলি থকা সময়ত লাহে লাহে যেন সাহস অকণমান ঘূৰাই পাইছিলো।

ক্ষন্তেক পিছতেই ঘণ্টা বাজিল। এইবাৰ উপাধ্যক্ষ মহোদয়ে মোক আগবঢ়াই লৈ গ'ল এটি শ্ৰেণীকোঠালৈ বুলি। দীঘল বাৰান্দাখনেৰে বাট বুলি গৈ থাকোতে তেখেতে মোক শুভেচ্ছা জনোৱাৰ উপৰিও আৰু কিবা কিবি কৈ গৈছিল। পিছে মোৰ মুখৰ মাত নাই। এনে লাগিছিল যেন মই শিক্ষক হ'বলৈ নহয়, বৰং পৰীক্ষণৰ বাবে এইমাত্ৰ প্ৰস্তুত কৰি উলিওৱা মহাকাশযান এখনৰ একমাত্ৰ অনভিজ্ঞ মহাকাশচাৰী জনহে হ'বলৈ আহিছোঁ! মূৰটো যেনে এটা এমোনমান ওজনৰ এটা দাঙিব নোৱাৰা বস্তা হৈ পৰিছে! মোৰ প্ৰতিটো খোজত অনুভৱ কৰিছিলোঁ শিৰা উপশিৰাবোৰৰ  মাজেৰে বিদ্যুতিক গতিৰে পাৰ হৈ যোৱা তেজৰ গৰম স্ৰোত!

কোন মুহূৰ্তত শ্ৰেণীকোঠাৰ দুৱাৰমুখ পালোহি, তলকিবই নোৱাৰিলোঁ। শ্ৰেণীটোত সোমায়েই দেখিলোঁ প্ৰায় পঞ্চাশ-ষাঠী জনমান ছাত্র-ছাত্ৰীয়ে মোৰ ফালে এনেদৰে চালে যেন মই কোনো নতুন প্ৰজাতিৰ জীৱবিজ্ঞানৰ নমুনা এটাহে! কিছুমানৰ চকুত কৌতূহল, কিছুমানৰ চকুত হাঁহি, আৰু কিছুমান নিৰ্বিকাৰ। গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ ভংগীমাৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সকলক সম্ভাষণ জনাবলৈ মই মাতটো উলিয়াব চেষ্টা কৰিলোঁ। ডিঙিটোৱে বিদ্বেষ কৰাত ফটা বাহীৰ সুৰৰ দৰে মাত এটা ওলাই আহিল - "Good Morning. Please sit down."

ইতিমধ্যে হাঁহিৰ গিৰ্জনিৰে শ্ৰেণীটো ভৰি পৰিছিল। চমুকৈ নিজৰ পৰিচয়টো দাঙি ধৰি সাহসেৰে টেবুলৰ পৰা চক পেঞ্চিল এডাল হাতত ল’লোঁ হে মাথোন, কেনেকৈ যে হাতৰপৰা পিছলি গৈ চক পেঞ্চিল ডাল মাটিত পৰি দুটুকুৰা হ'ল ! সেই মুহূৰ্তত চক পেঞ্চিলডালেও যেন মোৰ আত্মবিশ্বাসৰ প্ৰতিচ্ছবি এখন হে প্ৰকাশ কৰিলে! মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে মই নিজকে সহজ কৰিবলৈ যত্ন কৰিলোঁ। মই নিজকে সকিয়াই দিলোঁ যে পেঞ্চিল ডালে মোক এইদৰে হে কৈছে -  "এই সকলেই হ'ল দেশৰ ভবিষ্যত। তেওঁলোকক সঠিক দিশ দেখুৱাবলৈ হে তুমি ইয়ালৈ আহিছা। প্ৰথম দিনৰ এই কম্পিত অনুভূতিবোৰ আত্মবিশ্বাস আৰু অনুপ্ৰেৰণাৰে সজাই পৰাই ল'ব নোৱাৰিলে তুমি কেতিয়াও এজন শিক্ষক হ'ব নোৱাৰিবা……"

কিছুপৰ স্থিৰতাৰে ৰৈ এটা দীঘল উশাহ লৈ ইষ্ট-গুৰুক স্মৰণ কৰিলোঁ। মোৰ চকুৰ আগত ভাঁহি উঠিছিল মোৰ শ্ৰদ্ধাৰ শিক্ষাগুৰু সকলৰ মুখবোৰ। কেনেকৈ যে ইমান সুন্দৰকৈ পাঠদান কৰিছিল! মনতে আওৰাইছিলা - "গুৰু ব্ৰহ্মা, গুৰু বিষ্ণু, গুৰু দেৱ মহেশ্বৰা…"!

আৰু তাৰপাছত পাঠদান আৰম্ভ হ’ল। শ্ৰেণীটো যেন এক মুহূর্তত ভয়াৰ্ত স্থানৰ পৰা আনন্দৰ এখন মঞ্চলৈ পৰিণত হ’ল। আজিও মোৰ সেই দিনটো মনত পৰে। সেই ভয়, সেই কঁপনি, সেই যে হাতৰ পৰা পৰি চক পেঞ্চিলডাল ভাঙি যোৱা সময়খিনি - সেইবোৰেই আছিল মোৰ এই যাত্ৰাৰ প্ৰথমটো পৃষ্ঠা। শিক্ষক হিচাপে প্ৰতি গৰাকী নমস্য শিক্ষাগুৰুৰ জীৱনত প্ৰথম দিনটোৰ এনে ভয় আৰু উত্তেজনাৰ সংমিশ্ৰণ হৃদয়ৰ কোনোবা এটি কোণত নিশ্চয় এক মিঠা স্মৃতি হৈ ৰৈছে। 

সিদিনা কলেজ চুটি হ'ল।  শ্ৰেণী কোঠাৰ বাহিৰত কেইজনমান ছাত্ৰই অপেক্ষা কৰি আছিল— তেওঁলোকৰ নতুন “ছাৰ”জনৰ সৈতে পৰিচয় হ'বলৈ। প্ৰথম চিনাকীতেই এজন ছাত্ৰই সুধিলে : ছাৰ, আপুনি ক্ৰিকেট খেলে নেকি বাৰু? মই সন্মতিসূচক ভংগীৰে মুৰ দুপিয়ালোঁ। লগে লগেই তেওঁলোকে জনালে যে আবেলি চাৰে তিনি বজাত তেওঁলোকে স্থানীয় খেলপথাৰত জমা হ'ব আৰু তালৈ ময়ো যাব লাগে। 

তেওঁলোকৰ আহ্বান ক্ৰমে খেলপথাৰত ওলালোগৈ। মই বেটিং কৰি থকা সময়ত কেইজন ফিল্ডিং কৰি থকা ছাত্ৰই দুৰৰ পৰাই চিঞৰি চিঞৰি ক'বলৈ ধৰিলে : ছাৰ আপোনাক বেটিং কৰি থাকিলে সনথ জয়সূৰ্যৰ দৰে দেখি! সেই সময়ত শ্ৰীলংকাৰ ক্ৰিকেটাৰ সনথ জয়সূৰ্য এজন দক্ষ ক্ৰিকেটাৰ। মোৰ চুলি কম, আপেক্ষিক ভাব মই কিছু চাপৰ আৰু ছালৰ ৰঙটোও জয়সূৰ্যৰ দৰেই। তদুপৰি মোৰ বেটিঙো সেইসময়ত মাৰমুখী আছিল। সেয়ে অঘাইটং কেইটাই মোক "জয়সুৰীয়া" বুলিয়েই মাতিছিল। ময়ো বেয়া পোৱা নাছিলোঁ। লাহে লাহে মোৰ নামটো কলেজৰ ছাত্ৰবোৰৰ মাজত "জয়সুৰীয়া" হৈ পৰিল। বৰ্তমান সেই ছাত্ৰবোৰ সমাজৰ একোজন দায়িত্বশীল নাগৰিক। তেওঁলোকৰ লগত কটোৱা সেই সময়বোৰ সঁচাকৈয়ে বৰ মধুৰ আছিল। 

আমি যেতিয়া ছাত্ৰ আছিলোঁ, আমাৰ বাবে শিক্ষকসকল কেৱল পাঠদান কৰা একোজন ব্যক্তি নাছিল, তেওঁলোক আছিল আমাৰ জীৱনৰ পথপ্ৰদৰ্শক, নৈতিকতাৰ দিশ-নির্দেশক আৰু সমাজৰ একোজন বিশিষ্ট ব্যক্তি। এজন শিক্ষকক কিমান মান-সন্মান দিয়া হৈছিল, সেয়া ভাবিলে এতিয়াও হৃদয় উজাৰি উঠে।

শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষক প্ৰৱেশ কৰাৰ লগে লগে আমি সকলো ছাত্র-ছাত্ৰী থিয় হৈ নমস্কাৰ জনাইছিলো। এইটো কেৱল এটা নিয়ম নাছিল, এয়া আছিল শিক্ষকৰ প্ৰতি আমাৰ অন্তৰত ভৰি থকা ভক্তি আৰু সন্মানৰ এক অনুভৱ। “নমস্কাৰ ছাৰ” বুলি কোৱা মাতটো হৃদয়ৰ কোনোবা এক গভীৰতম স্থানৰ পৰা ওলাইছিল। আমাৰ বাবে বিদ্যালয়খন মন্দিৰ সদৃশ আছিল, আৰু শিক্ষকজন যেন এজন পূজাৰী!

বিদ্যালয়ৰ বাহিৰতো সেই সন্মান কমি যোৱা নাছিল। যিকোনো ঠাইত - বজাৰত, বাটে-পথে অথবা বাছত শিক্ষকক দেখিলে আমি হাত যোৰ কৰি নমস্কাৰ জনাইছিলোঁ। ছাইকেল চলাই যাওঁতে শিক্ষাগুৰুক দেখিলে ছাইকেলৰ পৰা নামি সন্মান প্ৰদৰ্শন কৰিছিলোঁ। এনেবোৰ সংস্কাৰ আমি আমাৰ মা-দেউতাৰ পৰাই শিকিছিলোঁ। সেইসময়ৰ সমাজৰ পৰিৱেশৰ পৰা, আমাৰ সংস্কৃতিৰ পৰা আমি বহুতো কথাই শিকিছিলোঁ।

আমাৰ দিনবোৰত আমি শিক্ষকক ভয়ো কৰিছিলোঁ। তেতিয়াৰ দিনত বিদ্যালয়বোৰত শাস্তিৰ ব্যৱস্থা আছিল। চেকনিৰ আগৰ বিদ্যাই আমাক জীৱনৰ পাঠবোৰো শিকাইছিল। বহুসময়ত শিক্ষকজনৰ মুখভঙ্গী দেখিও আমি আত্ম-অনুশোচনাত দগ্ধ হ'বলৈ শিকিছিলোঁ। অনুশোচনাই আমাক শিক্ষকৰ ওচৰত ক্ষমা খুজিবলৈ শিকাইছিল কাৰণ আমি উপলব্ধি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ শ্রীমদ্ভগবদ গীতাৰ চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ শ্লোকটো - "শ্ৰদ্ধাৱান্ লভতে জ্ঞানম্" (श्रद्धावान् लभते ज्ञानं)।

"শ্ৰদ্ধাৱান্ লভতে জ্ঞানম্ তৎপৰ্ সংযতেন্দ্ৰিয়" - এই কথাষাৰৰ অৰ্থ হৈছে এই যে যিজনে নিজৰ গুৰুজনলৈ শ্ৰদ্ধা আৰু সন্মান প্ৰদৰ্শন কৰে, লগতে নিজৰ পঞ্চ-ইন্দ্ৰিয়ক সংযত ৰাখিব পাৰে, তেওঁহে প্ৰকৃত অৰ্থত জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। সন্তানসকলক অভিভাৱকে ঘৰৰ পৰাই গুৰুজনৰ প্ৰতি সন্মান আৰু শ্ৰদ্ধা জনোৱাৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰাটো একান্ত প্ৰয়োজনীয়। যদি আমি প্ৰকৃত অৰ্থত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক জ্ঞান অৰ্জনৰ উপযোগী ৰূপত গঢ়ি তুলিবলৈ বিচাৰো, তেন্তে তেওঁলোকক পিতৃ-মাতৃসকলে জীৱনৰ বাটত খোজ দিবলৈ উপযোগী হোৱাকৈ ঘৰুৱা নীতিশিক্ষাৰে শিক্ষিত কৰি তুলিবই লাগিব।

আজিৰ এই সময়চোৱাত মনতো প্ৰায়ে এটা বিষাদে গ্ৰাস কৰি থাকে - সেই নিষ্কলুষ শিক্ষক আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো আজি যেন বিবৰ্ণ হৈ পৰিছে। আমাৰ সময়ত আজিৰ দৰে স্মাৰ্টফোন নাছিল, কিন্তু আমাৰ সময়ৰ শিক্ষা দান আৰু শিক্ষা গ্ৰহণৰ ব্যৱস্থাটোত আন্তৰিকতা আছিল। আগতে শিক্ষকসকলক দ্বিতীয় অভিভাৱকৰ দৰে গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত সেই শ্ৰদ্ধাৰ অনুভৱ হ্ৰাস পাইছে। এই বিষয়টো সামাজিক মাধ্যম, পৰিয়ালৰ পৰা অহা দৃষ্টিভংগী আৰু বিভিন্ন সামাজিক কাৰণত এনে হোৱা যেন পৰিলক্ষিত হয়। শাস্তি আৰু অনুশাসনৰ ক্ষেত্ৰত সীমাবদ্ধতা, অভিভাৱকৰ হস্তক্ষেপ আৰু কিছু ক্ষেত্ৰত শিক্ষকৰ আচৰণ বা দায়িত্বহীনতাইও এই সম্পৰ্কৰ অৱনতি ঘটাইছে। এই অৱস্থা উদ্বেগজনক। শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য ছাত্ৰ-শিক্ষকৰ মাজৰ আন্তৰিক সম্পৰ্কৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে। সমাজ, শিক্ষানীতি, অভিভাৱক, শিক্ষক, সকলোৱেই একেলগে চিন্তা চৰ্চা কৰি এই সম্পৰ্কৰ পুনঃগঠন কৰিব লাগিব।

এজন শিক্ষকেও যদি শিক্ষাৰ্থীৰ পৰা শ্ৰদ্ধা লাভ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে প্ৰথমতে তেওঁ অকৃপণ ভাৱে স্নেহৰ দুৱাৰখন খুলিবই লাগিব। যেতিয়াই মেধা, সততা আৰু নিষ্ঠা - এই সকলোবোৰৰ সৈতে স্নেহ আৰু পৰিমিত শাসনৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিব, তেতিয়াই ছাত্ৰ বা ছাত্ৰী এগৰাকীয়ে শিক্ষকক শ্ৰদ্ধা আৰু সন্মান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব।

খণ্ড - ৪

টংলাত তেতিয়া মোৰ জীৱনটো যেন দুটা সমান্তৰাল সোঁতত বৈ আছিল। এটা সোঁত আছিল টংলা মহাবিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীকোঠা, ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ পাঠ, পৰীক্ষা, সহকৰ্মী আৰু কলেজৰ দৈনন্দিন ব্যস্ততা। আৰু আনটো সোঁত আছিল নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয়—TEMHS (টংলা ইংলিছ মেডিয়াম হাইস্কুল)। 

১৯৯৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহ। টংলাত এখন নতুন ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰস্তুতি চলি আছিল। সেই সময়ত টংলাত ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা আজিৰ দৰে নাছিল। নতুন বিদ্যালয় এখনৰ কথা শুনিলেই স্বাভাৱিকতে মানুহৰ মনত কৌতূহল জাগিছিল। বিদ্যালয়খনৰ সৈতে জড়িত কেইগৰাকীমান মানুহে মোকো অংশকালীন অতিথি শিক্ষক হিচাপে কাম কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিলে।

সেই সময়ত টংলা মহাবিদ্যালয়ত মোৰ চাকৰিটো নিয়মীয়া হোৱা নাছিল। সেয়ে প্ৰস্তাৱটো মোৰ বাবে কেৱল এটা অতিৰিক্ত কামৰ সুযোগ নাছিল; ই আছিল এক নতুন অভিজ্ঞতাৰ দুৱাৰ। মই সন্মতি দিলোঁ। এনেদৰেই আৰম্ভ হ’ল মোৰ জীৱনৰ এক নতুন অধ্যায়—একে সময়তে দুটা শিক্ষানুষ্ঠানত শিক্ষকতা। ৰাতিপুৱা কলেজ। তাৰ পিছত বিদ্যালয়। মাজত যাতায়াত, পাঠ প্ৰস্তুতি, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে কথা-বতৰা। কেতিয়াবা দিনটো শেষ হৈ আহে, কিন্তু মনটো যেন এতিয়াও শ্ৰেণীকোঠাৰ ব্লেকব’ৰ্ডখনৰ সন্মুখতে থিয় হৈ থাকে।

ক্লান্তি আছিল। কিন্তু সেই ক্লান্তিৰ মাজতো এক অদ্ভুত আনন্দ আছিল। কাৰণ শিক্ষকতা মোৰ বাবে কেৱল চাকৰি হৈ থকা নাছিল। শিক্ষাৰ্থীৰ চকুত কৌতূহল দেখা পালে মনটো সজীৱ হৈ উঠিছিল। কোনো এটা কঠিন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বুজি পোৱাৰ পিছত এজন ছাত্ৰৰ মুখত দেখা হাঁহিটো, কোনো ছাত্ৰই নিজৰ ধৰণেৰে এটা নতুন কথা ক’বলৈ চেষ্টা কৰাটো -- এনে ধৰণৰ সৰু সৰু মুহূৰ্তবোৰেই দিনটোৰ ক্লান্তিবোৰ মচি পেলাইছিল।

কিন্তু ১৯৯৬ চনটো মোৰ জীৱনৰ বাবে কেৱল কৰ্মজীৱনৰ দুটা পথ একেলগে চলাৰ বছৰ নাছিল। সেই বছৰতে মোৰ জীৱনলৈ আহিছিল আন এটা ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন। সেয়া আছিল ২৩ জুলাই। সেই দিনটোত অৰ্চনা মোৰ জীৱনসংগী হৈ আহিছিল। বৰপেটাৰ ড° অৰ্চনা দাস। জীৱনৰ দীঘলীয়া পথটো যে কেৱল নিজৰ ইচ্ছা, সপোন আৰু সিদ্ধান্তৰে পাৰ কৰিব নোৱাৰি—সেই কথাটো হয়তো তেতিয়া সম্পূৰ্ণকৈ বুজা নাছিলোঁ। কিন্তু সময়ৰ সৈতে লাহে লাহে বুজিলোঁ যে জীৱনৰ কিছুমান যাত্ৰা অকলে খোজ কাঢ়ি সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰি। অৰ্চনা আছিল মোৰ সেই সহযাত্ৰী। তেওঁৰ নিজৰ এখন পৃথক পৃথিৱী আছিল। পঢ়া-শুনা, জীৱবিজ্ঞান, গৱেষণা আৰু শিক্ষকতা। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ টংলা মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰাণীবিজ্ঞান বিভাগৰ সহযোগী অধ্যাপিকা হিচাপে কৰ্মৰত হ’ল। কিন্তু মোৰ বাবে তেওঁৰ পৰিচয় কেৱল এগৰাকী অধ্যাপিকা হিচাপে সীমাবদ্ধ নাছিল। জীৱনৰ বহু সিদ্ধান্তৰ আঁৰত, বহুতো কঠিন সময়ত, বহুতো সৰু-ডাঙৰ কামৰ অন্তৰালত তেওঁৰ উপস্থিতি মোৰ বাবে ঐশ্বৰিক আশীৰ্বাদৰ দৰেই আছিল।

জীৱনৰ বাটত কিছুমান মানুহ আমাৰ কাষত থাকে, কিন্তু তেওঁলোকৰ অৱদানৰ কথা প্ৰতিদিনে উচ্চাৰণ কৰা নহয়। তেওঁলোকৰ উপস্থিতি ইমান স্বাভাৱিক হৈ পৰে যে এদিন পিছলৈ ঘূৰি চালে বুজি পোৱা যায় যে সেই মানুহজন নথকা হ’লে হয়তো যাত্ৰাটোৰ বহু অংশই বেলেগ ধৰণৰ হ’লহেঁতেন। অৰ্চনা তেনেকুৱাই। বিবাহৰ থিক পিছৰ আমাৰ জীৱনটোও কোনো ৰূপকথাৰ দৰে মসৃণ নাছিল। নিজৰ নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ, দায়িত্ব, সীমাবদ্ধতা, আৰ্থিক দীনতা আৰু সপোন সকলোকে একেলগে লৈ আগবাঢ়িবলগীয়া হৈছিল। তাৰ মাজতে ১৯৯৯ চনত আমাৰ জীৱনলৈ আহিল হিয়া। আটলাণ্টা।  এটি সৰু শিশুৱে এখন ঘৰ কেনেকৈ সলনি কৰি পেলাব পাৰে, সেই কথা হয়তো সন্তান জন্ম নোহোৱালৈকে সম্পূৰ্ণকৈ অনুভৱ কৰিব নোৱাৰি।

ঘৰৰ নীৰৱতা সলনি হ’ল। কান্দোনৰ শব্দ, হাঁহিৰ শব্দ, সৰু সৰু খোজৰ শব্দ—এখন নতুন পৃথিৱী যেন ঘৰখনৰ ভিতৰতে গঢ় লৈ উঠিল। হিয়াৰ শৈশৱ চাই থাকোঁতে নিজৰ শৈশৱৰ কথাও মনলৈ আহিছিল। সময় যেন এক অদৃশ্য বৃত্ত। এদিন নিজে পিতৃৰ আঙুলিত ধৰি খোজ কাঢ়িবলৈ শিকা শিশুটোৱেই এদিন নিজৰ সন্তানৰ প্ৰথম খোজটো দিয়াত সহায় কৰে। জীৱনে এনেকৈয়ে হয়তো নিজৰ কথাবোৰ আমাক নীৰৱে বুজাই দিয়ে।

হিয়া ডাঙৰ হ’বলৈ ধৰিলে। পঢ়া-শুনা, বিদ্যালয়, নতুন নতুন প্ৰশ্ন, নতুন নতুন সপোন—সকলোৰে মাজেৰে তাই নিজৰ পথটো বিচাৰি আগবাঢ়িবলৈ ধৰিলে। তাইৰ শৈশৱ আৰু কৈশোৰে পিতৃ-মাতৃ হিচাবে আমাক দুয়োজনকে জীয়াই থাকিবলৈ নতুন মন্ত্ৰ শিকাইছিল। 

কিন্তু যি সময়ত আমাৰ বাবে তাই আছিল ঘৰৰ সৰু ছোৱালীজনী—যাৰ উপস্থিতিৰ বাবে দিনটোৰ ব্যস্ততাৰ পিছত ঘৰলৈ উভতি আহি ঘৰখন সৰগৰ এটুকুৰা যেন লাগিছিল, তাৰ কেইবছৰমান পিছত, অৰ্থাৎ ২০০৯ চনত, আমাৰ পৰিয়াললৈ পুনৰ এটি নতুন দেৱশিশুৰ আগমন ঘটিল। শিৱমজ্যোতি। ঘৰৰ নাম গুণগুণ। এবাৰ আকৌ ঘৰখনৰ ছন্দ সলনি হ’ল।  দুটা সন্তান একলা দুকলাকৈ কেতিয়া যে ডাঙৰ হৈ উঠিল, আমি গমকেই নাপালোঁ। 

হিয়া আৰু গুণগুণৰ মাজেৰে আমাৰ জীৱনটো যেন পুনৰ এবাৰ শৈশৱলৈ উভতি গৈছিল। তেওঁলোকৰ কৌতূহলী প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিবলৈ গৈ কেতিয়াবা নিজৰেই বহু পুৰণি প্ৰশ্নৰ কথা মনত পৰিছিল।

“কিয়?” -- এটা শিশুৰ এই সৰু শব্দটোৱেই বিজ্ঞান মনস্কতাৰ আৰম্ভণি। আকাশখন কিয় নীলা? জোনবাইটো কিয় আমাৰ লগে লগে আহে? পানীৰ ৰং কিয় নাই?-- শিশুৰ প্ৰশ্নৰ শেষ নাই। আৰু হয়তো উৎসুকতাৰো শেষ নাই। হিয়াৰ শৈশৱৰ এটা কথাই মোক প্ৰায়ে অনুপ্ৰাণিত কৰে। সিদিনা সন্ধিয়াৰ আকাশৰ তলত তাই মোক হঠাতে এটা প্ৰশ্ন কৰিছিল - "আকাশখন দেখিবলৈ কেনেকুৱা দেউতা?" 

হিয়াৰ আকস্মিক প্ৰশ্নটোৰ বাবে মই মুঠেও প্ৰস্তুত নাছিলো। সেয়া আজিৰ পৰা প্ৰায় ২৩ বছৰ আগৰ কথা। তিনি বছৰীয়া হিয়াৰ প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ দিবলৈ গৈ মই যেন উজুটি খালো। কি বুলি ক'ম বাৰু তাইক ? ক'ম জানো তাইক যে নীল বৰণীয়া আকাশখন আচলতে নীলা নহয়। অথবা মুৰৰ ওপৰত আকাশ বুলিও একো নাই বুলি ? আকাশ জানো এক "ইল্যুচন" নহয় ? এটা দৃষ্টি ভ্ৰম……!

এৰা, আকাশ এক অসীম পৰিধি, যাক দৃষ্টি বা জ্ঞানৰ পৰিসৰেৰে বুজিব অথবা বুজাব নোৱাৰি। মোৰ তিনি বছৰীয়া ছোৱালীজনীক কি বুলি বাৰু বুজাম যে আকাশৰ কোনো ৰঙেই নাই!! হিয়াৰ প্রশ্নই সিদিনা মোক চিন্তিত কৰি তুলিছিল। এতিয়াও আকাশলৈ চাই মই নিজকে সোধো : আকাশৰ প্ৰকৃত পৰিচয়েই বা কি?

আকাশ মোৰ প্ৰিয়। এৰা, যেন এক আজন্ম বান্ধৱ। আকাশলৈ মুৰ দাঙি নেচালে মনটো শূণ্যতাৰে ভৰি থাকে। গোমা বতৰত অথবা মেঘে ওন্দোলাই আনি চিপচিপকৈ বৰষুণ দি থকা দিনবোৰত আকাশৰ বেদনা যেন ময়ো অনুভৱ কৰিবলৈ শিকিছো…।

যিজনে আকাশক ভালপাব জানে, তেওঁ বুজি পাব যে মহাকাশৰ কোনো সীমা নাই। সীমাহীন আকাশৰ পৰিধিয়ে আমাক কৈ যায় যে আমাৰ এই সুন্দৰ পৃথিৱীখনৰ বাহিৰত, মহাকাশৰ চৌদিশে আকাশৰ পৰিধি অসীম অনন্তলৈকে ব্যপ্ত। এই অসীমতাৰ মাজত আছে আৰু অনেক ৰহস্য তথা অনাৱিষ্কৃত, কল্পনাতীত কেবল এক ৰহস্যময় বিশালতা।

মুৰৰ ওপৰৰ বিশাল আকাশখনে যেন কেতিয়াবা কানে কানে আমাক কৈ যায়হি : চোৱা আৰু অনুভৱ কৰা মোৰ এই বিশালতা। মোৰ বিশালতাৰ তুলনাত তুমি যে কিমান ক্ষূদ্ৰ, কিমান নগণ্য ! হয়, আকাশৰ বিশালতাই মূহুৰ্তৰ ভিতৰতেই ধুই নিব পাৰে আপোনাৰ বা মোৰ অহংকাৰৰ কদৰ্য্য মলিনতা।

আকাশেই মনলৈ আনি দিয়ে সৌন্দৰ্য্যৰ ধাৰণা। আকাশে আমাক অনুপ্ৰানিত কৰে কৌতুহলী হ'বলৈ। কৌতুহলী মনে উত্তৰ বিচাৰি হাঁহাকাৰ কৰে। কৌতুহলে আমাৰ মাজত সিঁচি থৈ যায় জ্ঞানৰ আঁকৰ। সেই জ্ঞানে আমাক বাট দেখুৱাই লৈ যায় ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অলেখ ৰহস্যৰ ভেদ ভাঙি সত্যক প্ৰতিষ্ঠা কৰোৱাৰ দিশে। আকাশেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সমস্ত ৰহস্যঘন দেশৰ পথপ্ৰদৰ্শক হৈ আমাক আঙুলিত ধৰি আগুৱাই নিয়ে প্ৰগতিৰ দিশত।

আকাশে আশাক সঞ্জীৱিত কৰি আমাক জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰেৰিত কৰে। এই আকাশেই শিকাই ধৈৰ্য্য, সাহস, সংযমৰ আদিপাঠ। যেতিয়াই আমি আমাৰ চৌপাশৰ দৃশ্যমান, সীমিত জাগতিক বস্তুসমূহৰ মাজত নিজকে হেৰুৱাই পেলাও, তেতিয়াই আমি আকাশলৈ মুৰ দাঙি চাই অনুভৱ কৰা উচিত যে প্ৰকৃততে আমি ক্ষূদ্ৰাকৃতিৰ মানুহবোৰে সীমাহীন বিশাল এক মহাজগতত বাস কৰি সময়ৰ লগে লগে আগবাঢ়ি গৈ আছো অন্তহীন ভৱিষ্যতৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিন্দুলৈ। সেই নিৰ্দিষ্ট সময়খিনিলৈয়ে আমাৰ জীৱন। বৰণহীন আকাশখনে আমাৰ জীৱনটো ৰঙীন কৰি তুলিব পাৰে। 

মই তাইক কৈছিলোঁ - হিয়া, আকাশখন তুমি যেনেদৰে কল্পনা কৰা, আকাশখনে থিক তেনেদৰেই তোমাক ধৰা দিবহি। প্ৰথমে আমি আকাশক ভালপাবলৈ শিকো আহা। তেতিয়া আকাশেও আমাক ভালপাব। পিছত তুমি নিজেই আকাশক শুধি ল'বা - "আকাশ তুমি বাৰু কেনেকুৱা?"

ডাঙৰ হোৱাৰ পিছত অৱশ্যে তাই আকাশক প্ৰশ্নটো সুধিলে নে নাই - সেই কথাটো গম নেপালোঁ। পিছলৈ তাই বাংগালোৰলৈ গ’ল আৰু তাতেই তাই উচ্চ শিক্ষা আৰু কৰ্মজীৱনৰ নতুন অধ্যায় আৰম্ভ কৰিলে।

এই সময়ছোৱাত টংলাৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ সৈতে কাম কৰি থাকোঁতে মোৰ মনত এটা কথাই বাৰে বাৰে আহিছিল—এই অঞ্চলৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মাজত প্ৰতিভাৰ অভাৱ নাই। অভাৱ যদি ক’ৰবাত আছিল, সেয়া আছিল সুযোগ আৰু সঠিক নিৰ্দেশনাৰ। শ্ৰেণীকোঠাত কেৱল পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰত বিজ্ঞানক আবদ্ধ কৰি ৰাখিলে নহ’ব। বিজ্ঞানক অনুভৱ কৰাব লাগিব। প্ৰশ্ন কৰিবলৈ শিকাব লাগিব। নিজ হাতেৰে কিবা এটা বনাবলৈ শিকাব লাগিব। তেওঁলোকে ভুল কৰিব লাগিব। আকৌ চেষ্টা কৰিব লাগিব। এই ভাবনাই ধীৰে ধীৰে মোৰ শিক্ষকতাৰ আন এটা দিশলৈ আগবঢ়াত সহায় কৰিলে, সেয়া হ'ল —বিজ্ঞানভিত্তিক কাৰ্যকলাপ।

১৯৯৯ চন। মোৰ সহকৰ্মীসকলৰ সহায়ত টংলা মহাবিদ্যালয়ত বিজ্ঞান প্ৰদৰ্শনীৰ আয়োজন কৰা হ’ল। তাৰ পিছত TEMHSতো। প্ৰথমে ভাবিছিলোঁ, কেইজনমান ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়েই হয়তো আগ্ৰহ দেখুৱাব। কিন্তু প্ৰদৰ্শনীৰ দিনা দৃশ্যটো বেলেগ আছিল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ চকুত উৎসাহ। নিজ হাতেৰে বনোৱা বিজ্ঞানৰ মডেলবোৰৰ কাষত থিয় হৈ তেওঁলোকে আগ্ৰহেৰে নিজৰ কামবোৰ বুজাইছে।কোনোবাই সৌৰশক্তিৰ বিষয়ে কৈছে। কোনোবাই পানী পৰিশোধনৰ বিকল্প পদ্ধতি দেখুৱাইছে। কোনোবাই স্বয়ংক্ৰিয় ৰেলৱে গে’টৰ মডেল বনাইছে। আন কোনোবাই শক্তি সঞ্চয়ৰ কথা কৈছে। সেইবোৰ হয়তো আজিৰ দৃষ্টিত অতি সাধাৰণ যেন লাগিব পাৰে। কিন্তু তেতিয়া সেই সৰু সৰু মডেলবোৰৰ ভিতৰত মই দেখিছিলোঁ একো একোটা সম্ভাৱনাৰ আৰম্ভণি। বিজ্ঞানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ জন্মাবলৈ সদায় ডাঙৰ পৰীক্ষাগাৰ নালাগে। লাগে কেৱল এটা প্ৰশ্ন। আৰু সেই প্ৰশ্নটো শিক্ষকক সুধিবলৈ সাহস কৰা এজন ছাত্ৰ। মই কেৱল পাঠদান কৰা শিক্ষক হৈ থাকিব বিচৰা নাছিলোঁ। মই বিচাৰিছিলোঁ, মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে শ্ৰেণীকোঠাৰ বাহিৰতো শিকক। আকাশলৈ চাওক। তৰাবোৰ চিনক। নিজে নিজক  প্ৰশ্ন কৰক। নিজে উত্তৰ বিচাৰক।  

এটা জাতিক বা দেশ এখনক প্ৰগতিৰ দিশত আগুৱাই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত বিজ্ঞান আৰু প্রযুক্তি বিদ্যাৰ ভূমিকা অপৰিসীম। পৃথিবীখনক বসবাসৰ উপযুক্ত কৰি গঢ়ি তোলাৰ তাড়নাত বা জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ তাগিদাত আমাৰ চৌপাশৰ সমস্যাৰাজিৰ পৰিত্ৰাণকাৰী হিচাবে জন্ম হৈছে প্রযুক্তি বিদ্যাৰ। যদিওবা ইতিহাসৰ পাত লুটিয়ালে আমি পাওঁ যে এতিয়ালৈ আৱিষ্কৃত সকলোবোৰ প্রযুক্তিয়েই মানৱ সভ্যতাৰ বাবে ইতিবাচক বা কল্যানকামী নহয়, তথাপিও প্ৰযুক্তিক বাদ দি আমি আজি জীয়াই থাকিব নোৱাৰো। আজিৰ দিনত এটা জাতিক বৈজ্ঞানিকভাবে সাক্ষৰ কৰি তুলি ভৱিষ্যতৰ প্রতিযোগিতামূলক বিশ্বত টিকি থকাৰ বাবেই বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা এক অপৰিহাৰ্য বিষয়।

যিখন দেশে বিজ্ঞান শিক্ষাক গুৰুত্বসহকাৰে  বিবেচনা কৰে অথবা বিজ্ঞানৰ হকে নিজৰ মানুহকবোৰক উদ্বুদ্ধ কৰে সেইখন দেশে ভবিষ্যতৰ দিগদৰ্শনৰ ক্ষেত্ৰত অগ্রণী ভূমিকা ৰাখে। বিজ্ঞানে দেশ এখনৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ পৰিকাঠামো তৈয়াৰ কৰে। তেনেক্ষেত্ৰত দেশ এখনৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মক সুপৰিকল্পিত ভাৱে বিজ্ঞান শিক্ষাৰে শিক্ষিত কৰি তোলাতো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়।

কিন্তু বিজ্ঞানৰ শিক্ষাদান সহজ কাম নহয়। তাৰ বাবে প্ৰয়োজন একোজন সার্থক বিজ্ঞান শিক্ষকৰ। সাৰ্থক বিজ্ঞান শিক্ষকৰ শিক্ষাদান কৌশলত দুটা বিশেষ গুণ থাকে। ইয়াৰ প্ৰথমটো হ'ল ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বিজ্ঞান শিক্ষাৰ বাবে অনুপ্ৰাণিত কৰি বিষয়টোৰ বাবে আগ্ৰহী কৰি তোলা আৰু দ্বিতীয়তে বিজ্ঞানৰ জটিল বিষয়বোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সন্মুখত অতি সহজভাবে উপস্থাপন কৰা। এই দুয়োটা বিষয় এটা আনটোৰ লগত ওতঃপ্ৰোত ভাবে জড়িত। শিক্ষকজনে বিজ্ঞানৰ জটিল বিষয়বোৰ সহজভাবে উপস্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হ'লে শিক্ষার্থীসকলে বিজ্ঞান শিক্ষণৰ বাবে অনুপ্রাণিত নহয়। আনহাতে শিক্ষাৰ্থীসকল বিজ্ঞান শিক্ষণৰ বাবে অনুপ্রাণিত নহ'লে বিজ্ঞান শিক্ষা ফলপ্ৰসু হ'ব নোৱাৰে। এনে সমস্যাৰাজিৰ পৰা হাত সৰাৰ একমাত্ৰ সমাধান হ'ল বিজ্ঞান শিক্ষণৰ কৌশল অথবা "দ্য আর্ট অফ টিচিং ছায়েন্স"।

এজন ছাত্ৰই দেখি, শুনি, অনুভৱ কৰি আৰু কল্পনা কৰিয়েই শিকে। অৰ্থাৎ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে শিক্ষাগ্ৰহণৰ বেলিকা "ছেঞ্চ অর্গেন" বা ইন্দ্ৰিয়সমূহ ব্যবহাৰ কৰে। কোনটো ছেঞ্চ অৰ্গেন কাৰ ক্ষেত্ৰত বেছি কার্যকৰী সেইটো নির্ভৰ কৰে ব্যক্তি বিশেষৰ ওপৰত। যদি এনে হয় যে শিক্ষাগ্ৰহনৰ বিষয়টোত থকা কোনো এটা বস্তু ইমানেই ক্ষুদ্র যে ইয়াক চকুৰে দেখা নেযায় (যেনে: ইলেক্ট্ৰণ বা প্ৰটন) বা বিষয়বস্তুৰ অন্তৰ্গত শব্দটো ইমানেই সৰু যে এই শব্দ কানেৰে শুনা নেযায় (যেনে: অৱশব্দ বা অতিশব্দ) অথবা বিষয়বস্তু ইমান দূৰত্বৰ যে আমি তাক কল্পনাও কৰিব নোৱাৰো; তেনেক্ষেত্রত ছাত্ৰজনে বা শিক্ষকজনে কি কৰা উচিত ? বিজ্ঞ সকলৰ মতে এইক্ষেত্রত শিক্ষকজনৰ প্ৰধান কৰ্তব্য হ'ল ছাত্ৰজনৰ কল্পনাশক্তিক জাগ্রত কৰা। যিজন শিক্ষকে এই কামটো সুচাৰুৰূপে কৰিব পাৰে তেওঁ প্ৰকৃততে এজন আদৰ্শ বিজ্ঞান শিক্ষক।

এজন শিক্ষকে যেতিয়া এটি জটিল বিষয় ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ সম্মুখত উপস্থাপন কৰে, তেতিয়া ছাত্ৰ ছাত্ৰীসকলে বিষয়টো সম্বন্ধে নিজস্ব কল্পনাৰে বিষয়টোৰ এটি মডেল তৈয়াৰ কৰি লয়। এই মডেলটো ছাত্ৰ বা ছাত্ৰীগৰাকীয়ে কিমান সার্থকভাবে তৈয়াৰ কৰিব পাৰিছে সেইটো নিৰ্ভৰ কৰিব শিক্ষকজনৰ শিক্ষণ পদ্ধতি তথা ছাত্ৰজনৰ কল্পনাশক্তিৰ ওপৰত।

বিজ্ঞান শিক্ষাদান এটা মেজিকৰ দৰে কৌশলযুক্ত। মেজিকটো (বিষয়বস্তু) ভালদৰে উপস্থাপন কৰিব পাৰিলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সকল বিজ্ঞানৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ হয় আৰু বিষয়বস্তু সম্বন্ধে ধাৰণা সৃষ্টি কৰাৰ আনন্দেৰে তেওঁলোক ৰোমাঞ্চিত হয় আৰু তেতিয়াই শিক্ষার্থীজনৰ মনত বিভিন্ন প্রশ্নৰ অৱতাৰণা হয় যেনে: কিয়, কি বা কেনেকৈ? ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ মনত এনে কৌতুহল সৃষ্টি কৰাব পৰাটোৱেই একজন সাৰ্থক শিক্ষকৰ লক্ষণ। কোনো এটা বিশেষ ঘটনা সম্পর্কে কৌতুহলী কৰি তোলা অথবা এটা অজানা বিষয় সম্বন্ধে মনত সৃষ্টি হোৱা প্রশ্নৰ উত্তৰ বিচৰাৰ সঠিক পদ্ধতি অনুসন্ধান কৰিবলৈ যি শিক্ষকে তেওঁৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিকাব পাৰিছে, তেখেতই প্ৰকৃততে সফল শিক্ষক।

এজন শিক্ষকৰ আৰু এটা গুৰু দায়িত্ব হ'ল তেওঁৰ ছাত্ৰ বা ছাত্ৰীগৰাকীক বিজ্ঞান মানসিকতাৰে গঢ় দিয়া। বিজ্ঞান মানসিকতাৰে গঢ় লোৱা এগৰাকী ছাত্ৰ বা ছাত্ৰীয়ে তেওঁৰ চৌপাশৰ প্রকৃতি আৰু পৰিবেশৰ পৰা জ্ঞান আহৰণ কৰিবলৈ আগ্ৰহী হয়। তেওঁলোকে বিজ্ঞান সম্পর্কীয় বিভিন্ন বিষয়ৰ আলোচনাত অংশগ্ৰহন কৰিবলৈ সক্ষম বা আগ্ৰহী হয়। তেওঁলোকে কোনো এটা সমস্যা চিনাক্ত কৰি অনুসন্ধান আৰু প্রমাণৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত ল'ব পৰাকৈ পাৰ্গত হৈ উঠে।

বিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু উপস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষক এজনে বাস্তৱতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাতো বাঞ্চনীয়। ইয়াৰ ফলত শিক্ষার্থীজনে দুটা সুবিধা পাব :- প্ৰথমতে, পাঠ্যপুথিৰ লগত বাস্তৱ জীৱনৰ সম্পৃক্ততা আৰু দ্বিতীয়তে বিজ্ঞান মানসিকতাৰে গঢ় লোৱা হেতুকে কোনো পৰিঘটনা এটি বিশ্লেষণ কৰাৰ যোগ্যতা।

ভৱিষ্যত প্ৰজন্মক সঠিক পথেৰে পৰিচালিত কৰি তেওঁলোকৰ মনত বিজ্ঞান মানসিকতা সৃষ্টি কৰা তথা দেশৰ আৰু জাতিৰ স্বাৰ্থত একোজন ভৱিষ্যতৰ বৈজ্ঞানিক সৃষ্টি কৰাৰ গুৰু দায়িত্ব লৈ শ্ৰেণীকোঠাত মনোনিবেশ কৰাটো প্ৰতিজন বিজ্ঞান শিক্ষকৰেই নৈতিক দায়িত্ব। 

খণ্ড – ৫

২০০৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহ। টংলাৰ কেইগৰাকীমান যুৱশিক্ষাবিদ মোৰ ওচৰলৈ আহিল। তেওঁলোকৰ মনত এটা সপোন আছিল—টংলাত এখন নতুন ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয় গঢ়ি তোলাৰ। সপোনটো তেওঁলোকৰ আছিল, কিন্তু সেই সপোনটোৰ সৈতে মোকো জড়িত হ’বলৈ ক’লে। মই কথাখিনি শুনিলোঁ। এখন নতুন বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰা সহজ কথা নহয়। বিদ্যালয় মানে কেৱল এটা ঘৰ নহয়, কেইখনমান শ্ৰেণীকোঠা নহয়, ব্লেকব’ৰ্ড আৰু বেঞ্চ-ডেস্কো নহয়। বিদ্যালয় মানে বহুতো সৰু সৰু সপোনক একেলগে লৈ আগবাঢ়ি যোৱা এখন পৃথক পৃথিৱী। য'ত থাকিব এজন ছাত্ৰৰ সপোন, এজন অভিভাৱকৰ আশা, এজন শিক্ষকৰ দায়িত্ব। আৰু সেই সকলোবোৰক সামৰি এখন শিক্ষানুষ্ঠানৰ নিজস্ব যাত্ৰা তেনেই সহজ নাছিল। কিন্তু প্ৰস্তাৱটো  মই গ্ৰহণ কৰিলোঁ। সেই সময়ত হয়তো কোনেও কল্পনা কৰা নাছিল, এই সৰু আৰম্ভণিটোৱে এদিন ইমান ডাঙৰ ৰূপ ল’ব।

২০০৬ চনৰ জানুৱাৰী। মাত্ৰ ২১৫ গৰাকী শিক্ষাৰ্থী। এই ২১৫ গৰাকী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক লৈ আৰম্ভ হ’ল অৰুণোদয় একাডেমী।আজি অতীতলৈ ঘূৰি চালে সংখ্যাটো সৰু যেন লাগে। কিন্তু আৰম্ভণিৰ দিনবোৰত ২১৫ জনেই ছাত্ৰই আছিল আমাৰ এখন সম্পূৰ্ণ পৃথিৱী। 

বিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সকলৰ প্ৰত্যেকজনৰে নিজস্ব নাম আছিল। নিজস্ব পৰিয়াল আছিল। নিজস্ব আশা আছিল। আৰু আছিল ভৱিষ্যতৰ অদৃশ্য এখন ছবি। বিদ্যালয়খনৰ আৰম্ভণিৰ দিনবোৰ সহজ নাছিল। এখন নতুন শিক্ষানুষ্ঠানৰ বাবে আটাইতকৈ প্ৰয়োজনীয় বস্তুটো কেৱল ধন বা আন্তঃগাঁথনি নহয়— প্ৰয়োজনীয় বিষয়টো হ'ল মানুহৰ বিশ্বাস। অভিভাৱকে বিশ্বাস কৰিব পাৰিব লাগিব যে তেওঁলোকে নিজৰ সন্তানক যি ঠাইত পঠিয়াইছে, সেই ঠাইখনে তেওঁলোকৰ ভৱিষ্যৎ গঢ়াত সহায় কৰিব।ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে বিশ্বাস কৰিব পাৰিব লাগিব যে বিদ্যালয়খন কেৱল পৰীক্ষাত নম্বৰ পোৱাৰ ঠাই নহয়। শিক্ষকসকলে বিশ্বাস কৰিব পাৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ দৈনন্দিন পৰিশ্ৰমৰ কিবা এটা সুদূৰপ্ৰসাৰী অৰ্থ আছে। অৰুণোদয়ৰ সেই আৰম্ভণিৰ দিনবোৰত এই বিশ্বাসটো ধীৰে ধীৰে গঢ় লৈ উঠিছিল।

শ্ৰেণীকোঠাবোৰত পাঠদান চলিছিল। শিক্ষকসকলে নিজৰ নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নতুন পৰিৱেশৰ সৈতে চিনাকি হৈছিল। আৰু এখন বিদ্যালয়ৰ ভিতৰত অদৃশ্যভাৱে গঢ় লৈ উঠিছিল এক সংস্কৃতি; শিক্ষাক কেৱল কিতাপৰ মাজত সীমাবদ্ধ নৰখাৰ সংস্কৃতি।

মোৰ মনত এটা কথা ইতিমধ্যে স্পষ্ট হৈ উঠিছিল—বিজ্ঞানক কেৱল পাঠ্যপুথিৰ এটা বিষয় হিচাপে পঢ়ুৱাই শেষ কৰিব নোৱাৰি। এজন ছাত্ৰই যদি বিজ্ঞানৰ অধ্যায়টো মুখস্থ কৰি পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পায়, সেয়া নিশ্চয় ভাল কথা নহয়। যদি সেই একেজন ছাত্ৰই ৰাস্তাৰে গৈ থকা সময়ত কোনো এটা প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা দেখি “কিয়?” বুলি প্ৰশ্ন কৰে, তেন্তে তাতেই বিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত আৰম্ভণি। সেয়ে অৰুণোদয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বিভিন্ন বিজ্ঞানভিত্তিক কাৰ্যকলাপৰ সৈতে জড়িত কৰাৰ চেষ্টা আৰম্ভ হ’ল।

প্ৰথমে সৰু সৰু কাম। তাৰ পিছত বিজ্ঞান প্ৰদৰ্শনী। তাৰ পিছত প্ৰকল্প। তাৰ পিছত বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতা। আৰু লাহে লাহে বিদ্যালয়খনৰ বিজ্ঞানভিত্তিক পৰিৱেশটোৱে এটা নিজস্ব ৰূপ ল’বলৈ ধৰিলে। মই নিজেও ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বিজ্ঞান প্ৰকল্পৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰিলোঁ। এটা প্ৰকল্প তৈয়াৰ কৰা মানে ছাত্ৰজনৰ বাবে কেৱল এটা মডেল বনোৱা নহয়। তাৰ আঁৰত থাকে বহুতো প্ৰশ্ন। সমস্যাটো কি?

ইয়াৰ সমাধান কি হ’ব পাৰে? কেনেকৈ কাম কৰিব? কিয় কাম কৰিব? ক’ত ভুল হৈছে? আকৌ কেনেকৈ চেষ্টা কৰিব পাৰি? -- এই প্ৰশ্নবোৰেই তেওঁলোকক লাহে লাহে অনুসন্ধানী কৰি তুলিছিল।

কেতিয়াবা মডেল ঠিকমতে কাম কৰা নাছিল। কেতিয়াবা শেষ মুহূৰ্তত সমস্যা হৈছিল। কেতিয়াবা বহুদিনৰ পৰিশ্ৰমৰ পিছতো ফলাফল আশানুৰূপ হোৱা নাছিল। কিন্তু মই অনুভৱ কৰিছিলোঁ যে —ব্যৰ্থ প্ৰকল্প এটাও সফল শিক্ষাৰ অংশ গ'ব পাৰে। কাৰণ এজন ছাত্ৰই যেতিয়া নিজৰ হাতেৰে ভুল কৰে, সেই ভুলৰ পৰা যি শিক্ষা লাভ কৰে, সেই শিক্ষা কেতিয়াবা কিতাপৰ কেইবাটাও পৃষ্ঠাত পোৱা শিক্ষাতকৈ অধিক গভীৰ হয়।

এই সময়ছোৱাতে National Children’s Science Congress—NCSCৰ সৈতে কাম কৰাৰ সুযোগো বৃদ্ধি পালে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বিজ্ঞান প্ৰকল্পৰ বাবে মই নিৰ্দেশনা দিবলৈ ধৰিলোঁ। এটা, দুটা কৰি সংখ্যাটো বাঢ়ি গৈ থাকিল।এবাৰ National Children’s Science Congress—NCSCত ৭০টাতকৈও অধিক বিজ্ঞান প্ৰকল্পৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ সুযোগ পালোঁ। প্ৰকল্পবোৰৰ বিষয়ো আছিল বিভিন্ন ধৰণৰ। সৌৰ চালিত গিজাৰ, পানী পৰিস্ৰাৱনৰ বিকল্প পদ্ধতি, স্বয়ংক্ৰিয় ৰেলৱে গে’ট, ৰকেট উৎক্ষেপণত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োগৰ সম্ভাৱনীয়তা, সুলভ আৰু পৰিৱেশ অনুকূল শীতাতপ নিয়ন্ত্ৰণ, আৰ্দ্ৰভূমি সংৰক্ষণ, নৈপৰীয়া ইটা ভাটা আৰু ইয়াৰ পৰা হ’ব পৰা বিপদ, শক্তি ৰাহি কৰিব পৰা পোহৰৰ ব্যৱস্থা, ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ ব্যৱস্থাপনা আৰু আন বহুতো।

এই প্ৰকল্পবোৰৰ আঁৰত থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মুখবোৰ আজিও মনত পৰে। তেওঁলোকৰ কিছুমানে হয়তো প্ৰথমবাৰৰ বাবে এখন বিজ্ঞান প্ৰদৰ্শনীৰ মঞ্চত থিয় হৈছিল।হাতত আছিল নিজ হাতেৰে বনোৱা মডেল। সন্মুখত আছিল বিচাৰক আৰু অগণন দৰ্শক।  চাৰিওফালে আছিল আন প্ৰতিযোগী। ভয় আছিল। উৎসাহো আছিল। কিন্তু যেতিয়া নিজৰ প্ৰকল্পটোৰ বিষয়ে ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁলোকৰ সেই ভয়টো ক’ৰবাত নোহোৱা হৈ গৈছিল। তেওঁলোকৰ চকুত তেতিয়া এটা আত্মবিশ্বাস দেখা গৈছিল। এয়াই হয়তো শিক্ষাৰ আটাইতকৈ সুন্দৰ মুহূৰ্তবোৰৰ ভিতৰত এটা; যেতিয়া এজন ছাত্ৰই অনুভৱ কৰে যে “ময়ো পাৰোঁ।”

অৰুণোদয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে NCSCৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সুবিধা পাইছে। আমাৰ জীয়াৰী হিয়াই তাইৰেই সহপাঠী পূজাৰ লগত আহমেদাবাদলৈ গৈ নিজৰ বিজ্ঞান প্ৰকল্প উপস্থাপন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল আৰু প্ৰশংসাও লাভ কৰিছিল। ২০১৬ চনত খড়গপুৰ IITয়ে আয়োজন কৰা বিজ্ঞান মডেল প্ৰতিযোগিতাত অৰুণোদয়ৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে সমগ্ৰ ভাৰতৰ ভিতৰত দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰিলে। সেই ফলাফলটো নিশ্চয় আনন্দৰ আছিল। কিন্তু মোৰ বাবে এই ফলাফল লাভ কৰাৰ বাবে আমি কৰা প্ৰচেষ্টাবোৰহে অধিক মূল্যৱান আছিল।

২০০৮ চনত গুৱাহাটী প্লেনেটেৰিয়ামত টেলিস্কোপ নিৰ্মাণৰ ওপৰত অনুষ্ঠিত তিনিদিনীয়া ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মশালাখন মোৰ বাবে এক নতুন অভিজ্ঞতা আছিল। "টেলিস্কোপ" - এটা সৰু শব্দ। কিন্তু সেই সৰু যন্ত্ৰটোৱেই যেন মানুহৰ চকুক পৃথিৱীৰ সীমাৰ বাহিৰলৈ লৈ যায়। এখন লেন্সৰ মাজেৰে চাওঁতে হঠাৎ যেন চিৰ পৰিচিত আকাশখন আগৰ দৰে হৈ নাথাকে। তৰাবোৰ কেৱল তৰা হৈ নাথাকে। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন যেন অলপ ওচৰলৈ আগবাঢ়ি আহে। সেই কৰ্মশালাত দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ বিজ্ঞানী আৰু বিজ্ঞানমনস্ক মানুহৰ সৈতে মত-বিনিময়ৰ সুযোগ পালোঁ। তেওঁলোকৰ কথাবোৰ শুনি অনুভৱ কৰিছিলোঁ—বিজ্ঞানৰ জগতখন কিমান বিশাল! আমি যিমান জানো, তাৰ তুলনাত নজনাখিনিৰ পৰিসৰ কিমান অসীম! আকাশলৈ চালে এই অনুভূতিটো আৰু গভীৰ হয়।

সেয়া  ২০১০ চন। ইতিমধ্যে অৰুণোদয় একাডেমি নামৰ  বিদ্যালয়খনো ধীৰে ধীৰে ডাঙৰ হৈ আহিছিল। ২১৫ গৰাকী শিক্ষাৰ্থীৰে আৰম্ভ হোৱা সেই সৰু পৰিয়ালটোত শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে। বিদ্যালয়খনৰ ওপৰত মানুহৰ আস্থা বাঢ়িবলৈ ধৰিলে। আৰু এসময়ত অনুভৱ হ’ল—কেৱল মাধ্যমিক পৰ্যায়তে থমকি থাকিলে নহ’ব। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰ্যায়লৈও আগবঢ়াই নিব লাগিব। সেয়ে ২০১০ চনত সেই পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ লোৱা হ’ল। অৰুণোদয় একাডেমীক উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰ্যায়লৈ উন্নীত কৰা হ’ল। এটা পৃথক ভৱনত উচ্চতৰ মাধ্যমিকৰ পাঠদান আৰম্ভ হ’ল। নাম—অৰুণোদয় জুনিয়ৰ কলেজ। বিজ্ঞান আৰু কলা—দুয়োটা শাখাৰে পাঠদান আৰম্ভ হ’ল।

২০১২ চনৰ বছৰটোত আকাশে আকৌ এটা বিৰল দৃশ্যৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছিল। শুক্ৰ গ্ৰহৰ সূৰ্যৰ সন্মুখেৰে পাৰ হৈ যোৱা—Transit of Venus। এই ঘটনাটো চকুৰে দেখা পাবলৈ মানুহে বছৰ বছৰ ধৰিবঅপেক্ষা কৰে। মই গুৱাহাটী প্লেনেটেৰিয়ামত সেই সন্দৰ্ভত অনুষ্ঠিত কৰ্মশালা এখনত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সুবিধা পালোঁ। নতুন কথা শিকিলোঁ। তাৰ পিছত মনত এটা কথাই আহিল— এই ঘটনাটো কেৱল নিজে জানিলেই নহ’ব। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলেও জানিব লাগিব।

তেওঁলোকে আকাশলৈ চাব লাগিব। তেওঁলোকে বুজিব লাগিব যে আমাৰ ওপৰৰ আকাশখন কেৱল সৌন্দৰ্যৰ বস্তু নহয়—ই হৈছে এক বিশাল প্ৰাকৃতিক পৰীক্ষাগাৰ। সেই উদ্দেশ্যে ওদালগুৰি জিলাৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়লৈ যাবলৈ ধৰিলোঁ। শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সৈতে কথা পাতিলোঁ। Transit of Venusৰ বিষয়ে বুজালোঁ। আকাশ পৰ্যবেক্ষণৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ আগ্ৰহ জগাবলৈ চেষ্টা কৰিলোঁ। 

খণ্ড -৬

মই তেতিয়াও নাজানিছিলোঁ যে ২০১২ চনটো মোৰ নিজৰ জীৱনৰ বাবেও এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সন্ধিক্ষণ হৈ উঠিব। কাৰণ সেই বছৰৰ ৩১ জুলাইত টংলা মহাবিদ্যালয়ত মোৰ ১৮ বছৰীয়া অধ্যায়ৰ অন্ত পৰিল। ১৮ বছৰ! এজন ২৭ বছৰীয়া যুৱক হিচাপে যিখন মহাবিদ্যালয়ত প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ, সেইখন এদিন এৰি যাব লাগিব বুলি হয়তো আৰম্ভণিতে কেতিয়াও ভাবি নাছিলোঁ। কিন্তু জীৱনৰ কিছুমান দুৱাৰ আমি নিজে বন্ধ নকৰোঁ। সময়েই বন্ধ কৰি দিয়ে। আৰু কেতিয়াবা সেই বন্ধ হোৱা দুৱাৰৰ সিপাৰে অপেক্ষা কৰি থাকে নতুন এখন পৃথিৱী।

৩১ জুলাই, ২০১২। তাৰিখটো এতিয়াও মোৰ মনত স্পষ্ট।কেতিয়াবা জীৱনৰ কিছুমান তাৰিখ কেলেণ্ডাৰৰ পাতত কেৱল এটা সংখ্যা হৈ নাথাকে। সেইবোৰ হৈ পৰে একো একোটা সীমাৰেখা—এফালে এৰি অহা সময়, আনফালে অপেক্ষা কৰি থকা অজানা ভৱিষ্যৎ। টংলা মহাবিদ্যালয়ৰ সৈতে মোৰ সম্পৰ্কও সেই দিনটোতেই শেষ হ’ল।

১৮ বছৰ। এটা দীঘলীয়া সময়। ১৯৯৫ চনৰ শিক্ষক দিৱসৰ দিনা ২৭ বছৰীয়া যুৱক হিচাপে যিখন মহাবিদ্যালয়ত প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ সহকাৰী অধ্যাপক হিচাপে প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ, ১৮ বছৰৰ পিছত সেই একেখন ঠাইৰ পৰা আঁতৰি আহিবলগীয়া হ’ল। মাজত পাৰ হৈ গ’ল কেইবাটিও প্ৰজন্ম।

যিসকল ছাত্ৰক মই শ্ৰেণীকোঠাত পঢ়ুৱাইছিলোঁ, তেওঁলোকৰ বহুতে তেতিয়া নিজৰ নিজৰ জীৱনত প্ৰতিষ্ঠিত। কোনোবাই চাকৰি কৰিছে, কোনোবাই ব্যৱসায় কৰিছে। বহুতো ছাত্ৰ ছাত্ৰীক হয়তো এতিয়া দেখিলে চিনিয়েই নাপাম। কিন্তু এজন শিক্ষকৰ জীৱনত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি নাযায়।

তেওঁলোকৰ মুখবোৰ, প্ৰশ্নবোৰ, হাঁহিবোৰ, কেতিয়াবা কৰা দুষ্টালিবোৰ—সকলোবোৰ কোনোবা নহয় কোনোবা স্মৃতিৰ মণিকূটত থাকি যায়। মোৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই হৈছিল।মহাবিদ্যালয়খন এৰি অহাৰ সিদ্ধান্ত সহজ নাছিল। 

জীৱনত এনে কিছুমান প্রশ্নৰ উদয় হয় যাৰ উত্তৰ কেতিয়াও পোৱা নেযায়, কিছু এনে ভুল হৈ যায় যাৰ শুধৰণি কেতিয়াও নহয় আৰু কিছু এনে কষ্ট অথবা যন্ত্ৰণা থাকে যাক কাৰো আগত কেতিয়াও প্ৰকাশ কৰা নহয়। বন্ধু বা প্ৰিয়জনেই সততে তেওঁৰ কৰ্ম বা ব্যৱহাৰেৰে আমাক কষ্ট দিয়ে। সেয়ে হয়তো আমি প্ৰত্যেকেই একোজন এনে লোক বাচি লোৱা উচিত, যিজনে দিয়া মনোকষ্টও সহজতে সহ্য কৰিব পৰা যায়। সেয়ে জ্ঞানীলোকেও কৈ গৈছে, "বোবা লোক এজনে আপোনাক বিৰক্ত কৰিব পাৰে সঁচা, কিন্তু হৃদয়খন থানবান কৰি পেলাব পৰা তিতা মাতেৰে আপোনাক কেতিয়াও আঘাত নিদিয়ে।"

মানুহ বৰ আচৰিত প্ৰাণী। এক বিশেষ পৰিস্থিতিত কোনোবাজন মানুহৰ ব্যৱহাৰত আপুনি যেনেদৰে আপুনি আনন্দিত হৈ পৰিব পাৰে, থিক একেই পৰিবেশত আন এজন মানুহৰ ব্যৱহাৰ বা কৰ্মকাণ্ডত আপুনি ব্যথিত হৈ পৰিবও পাৰে। মানুহ মাত্ৰেই কামকাজ বা ব্যৱহাৰৰ তাৰতম্য হোৱাটো ডাঙৰ কথা নহয়। আচল কথাটো হ'ল মানবীয় গুণখিনিহে। জীৱনৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সম্পদেই হ'ল মানবীয় গুণ, যাৰ অবিহনে মানুহৰ জীৱন পশুতুল্য। ধৈৰ্য, সততা, প্ৰেম, আচাৰ ব্যৱহাৰ, পৰোপকাৰিতা, কৃতজ্ঞতা আদিবোৰেইতো মানবীয় গুণ।

কিন্তু কেতিয়াবা মনলৈ প্রশ্ন আহে, আমি কি সঁচাকৈয়ে মানুহ? মূল্যবোধহীন জীৱনাদৰ্শক আদৰি লৈ অৰ্থ, ভোগবাদ আৰু বস্তুবাদী মানসিকতাতে গঢ় লোৱা একাংশ মানুহক দেখিলে মনলৈ প্ৰশ্ন আহে যে মানুহৰ মাজত বিদ্যমান হৈ থাকিবলগীয়া মানবীয় গুণবোৰ কি আমাৰ সমাজৰ একাংশ মানুহৰ হৃদয়ৰ পৰা একেবাৰেই লুপ্ত হৈ গ'ল? মানুহবোৰ ইমান অকৃতজ্ঞ আৰু স্বাৰ্থপৰ কিয়?

অকৃতজ্ঞ আৰু স্বাৰ্থপৰ বহুজন লোকে ব্যক্তিগত ভাবে আমাকো বিভিন্ন সময়ত মনোকষ্ট দিছে। তেওঁলোকৰ ভিতৰত কোনোবাজন হয়তো ছদ্মবেশী বন্ধু, আন কোনোবাজন প্ৰতিবেশী। কোনোবাজন হয়তো সহকৰ্মী বন্ধু, আন কোনোবাজন বুকুৰ কুটুম। কোনোবাজন উচ্চ শিক্ষিত, আনজন হয়তো অৰ্ধ শিক্ষিত। তেওঁলোক প্ৰতিজনকেই তেওঁলোকৰ বিপদৰ সময়ত হাত আগবঢ়াইছো অথচ আমাৰ বিপদৰ সময়ত তেওঁলোকে নিৰাপদ দূৰত্বত থাকি মৌনব্ৰতী হোৱাৰ ভাওঁ দিয়া দেখিছোঁ।

কেতিয়াবা আকৌ ভাবো - হয়তো মানুহৰ পৰা বেছিকৈ আশা কৰিছোঁ। হয়তো বন্ধু-বান্ধৱৰ মাজত বা হাটে বজাৰে লগ পোৱা অজস্ৰজনৰ মাজত কিবা এটা "দুস্প্ৰাপ্য"ৰ সন্ধানত মই হাবাথুৰি খাই ভাগৰি পৰিছোঁ। হয়তো কেতিয়াবা আপুনিও মোৰ দৰেই খুব অসহায় অনুভৱ কৰিব, যেতিয়া আপোনাৰ সুখ-দুখ, বেদনা-হতাশা আদিৰ প্ৰতি আপোনাৰ ছদ্মবেশী বন্ধু, প্ৰতিবেশী বা সমকৰ্মীসকল প্ৰতিক্ৰিয়াহীন হৈ পৰিব। তেতিয়া কিছু অব্যক্ত কথা মনৰ গভীৰতাতেই স্মৃতি হিচাবে ৰৈ যাব আৰু এসময়ত একো একোটা বেদনাসিক্ত হুমুনিয়াহ হৈ আপোনাকো জোকাৰি যাব প্ৰতিনিয়ত ভাবেই…!

"নদীর এপার কহে ছাড়িয়া নিশ্বাস, ওপারেতে সর্বসুখ আমার বিশ্বাস।নদীর ওপার বসি দীর্ঘশ্বাস ছাড়ে; কহে, যাহা কিছু সুখ সকলি ওপারে।"

২০০৯ চনৰ পৰা প্ৰাণীবিজ্ঞান বিভাগৰ সহকাৰী অধ্যাপকৰ এটা নিৰ্দিষ্ট পদক লৈ মোৰ বিৰুদ্ধে  মুষ্টিমেয় কিছুমান লোকে জটিলতা সৃষ্টি কৰি আহিছিল। পদটোত এগৰাকী কনিষ্ঠক নিযুক্তি দিয়াৰ বাবে বিভিন্ন দিশৰ পৰা চেষ্টা চলি থকা কথাটো মোৰ অজ্ঞাত নাছিল। কিন্তু কথাটো কেৱল চাকৰিৰ এটা পদৰ নাছিল। মানুহে নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত ন্যায়, স্বচ্ছতা আৰু বিশ্বাস বিচাৰে। বিশেষকৈ যেতিয়া বহু বছৰ ধৰি এটা প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে নিজৰ সময়, পৰিশ্ৰম আৰু জীৱনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ জড়িত হৈ থাকে।

কেতিয়াবা আমি বিচাৰোঁ, কোনোবাই অন্ততঃ কথাটো কওক। কোনোবাই কওক—“এইটো ঠিক হোৱা নাই।” কিন্তু তেনে নহ'ল। মানুহবোৰ নীৰৱ হৈ থাকে। চকু মুদি থাকে। কোনোবাই নিজৰ সুবিধাৰ বাবে আৰু আন কোনোবাই  ভয়ৰ বাবে। মই সেই নীৰৱতাখিনি অনুভৱ কৰিছিলোঁ। বেদনাও পাইছিলোঁ। কিন্তু এসময়ত ভাবিলোঁ—এখন যুদ্ধত অকলে কিমান দিন থিয় হৈ থাকিব পাৰি? জীৱনত কৰিবলৈ বাকী থকা কামবোৰ যদি তাৰ তুলনাত অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে হয়তো আঁতৰি অহাটো পৰাজয় নহয়।

সেয়েহে আঁতৰি অহাৰ সিদ্ধান্ত ল’লোঁ। কোনো নাটকীয় বিদায় নাছিল। কোনো বিশেষ ঘোষণা নাছিল। কেৱল এটা দীঘলীয়া অধ্যায়ৰ অন্ত পৰিল। ১৮ বছৰৰ স্মৃতি বুকুত লৈ মই ওলাই আহিলোঁ। কেতিয়াবা পিছলৈ ঘূৰি চাইছিলোঁ। নিজকে প্ৰশ্ন কৰিছিলোঁ —এই ১৮ বছৰত মই কি পালোঁ? উত্তৰটো কিন্তু কোনো পদ, কোনো বেতন, অথবা কোনো প্ৰশংসাপত্ৰত বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ। মই পালোঁ কেবল এজাক অকৃত্ৰিম হৃদয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, কেইগৰাকীমান বন্ধু, কিছু অভিজ্ঞতা আৰু বহুতো তিতা মিঠা স্মৃতি।

টংলা মহাবিদ্যালয় এৰি অহাৰ পিছত মোৰ সন্মুখত এটা ডাঙৰ প্ৰশ্ন আছিল—এতিয়া? কিন্তু জীৱন থমকি নৰ'ল।অৰুণোদয় একাডেমী আছিল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল। বিজ্ঞানৰ কাম আছিল। লিখা-পঢ়া আছিল। আৰু তাতকৈও ডাঙৰ কথা - মুৰৰ ওপৰত আকাশখন আছিল। হয়, আকাশখন।

২০১৩ চনৰ কথা। বিগত বছৰবোৰত শিক্ষক হিচাবে বহুতো ছাত্ৰ-ছাত্ৰী লগ পালোঁ। তাৰে বহুজনক এতিয়া বাটে পথে দেখিলে চিনি পোৱা কঠিন হয় কাৰণ তেওঁলোক কৈশোৰৰ দেওনা অতিক্ৰম কৰি বৰ্তমান একোজন প্ৰতিষ্ঠিত নাগৰিক। লগতে তেওঁলোকৰ চেহেৰা পাতিবোৰো সেই তাহানিৰ দৰে হৈ থকা নাই। তেনে ছাত্ৰ ছাত্ৰীবোৰে বাটে পথে লগ পালে মাতষাৰ লগাই খবৰ সোধে। বজাৰে সমাৰে, বিয়াই সবাহে, বিহুতলী, থিয়েটাৰ সকলোতে ন-পুৰণি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ লগত সাক্ষাত হয় সদায়েই। এইয়া প্ৰতিজন শিক্ষকৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ একোটা নৈমিত্তিক ঘটনা।

কেইদিনমান আগৰ কথা। সিদিনা দেওবাৰ। চুলি কটাম বুলি চেলুনলৈ ওলালোঁ। চেলুনবোৰত মানুহৰ ভিৰ। নাই, ইয়াত নহ'ব। আন এখনলৈ যাওঁ। মটৰ চাইকেলখন ষ্টাৰ্ট কৰি আগবাঢ়িলো। কিছুদুৰ আগবাঢ়ি আন এখন চেলুনৰ সম্মুখত উপস্থিত হ'লো। সচৰাচৰ মই নিৰ্দিষ্ট এখন চেলুনতেই চুলি কটাও। আজি সেই চেলুনখন বন্ধ। চেলুনৰ নাপিত "চুটকা" বিহাৰৰ নিজা ঘৰলৈ গৈছে। জীয়েকৰ বিয়া হেনো। মটৰ চাইকেলখন ৰখাই মই চেলুনখনৰ ভিতৰলৈ সোমাই আহিলো। দুজন নাপিতে গ্ৰাহকৰ চুলি কাটি আছে। কিছুপৰ অপেক্ষাৰ অন্তত মোৰ পাল পৰিল। কম বয়সীয়া নাপিত এজনে মোক তেওঁৰ ওচৰলৈ মাতিলে।

চকীখনত বহাৰ মাত্ৰকে নাপিতজনে মাত লগালে : চাৰ ভালনে আপোনাৰ?

মই সন্মতি সূচক দৃষ্টিৰে এটা হাঁহি মাৰি তেওঁৰ মুখলৈ চাই ভাবিবলৈ ধৰিলোঁ- এই মুখখনতো মোৰ চিনাকি। কিন্তু মই সঠিক মনত পেলাব পৰা নাই......।

হয়তো কম বয়সীয়া নাপিতজনে মোৰ মনৰ ভিতৰত দুলি থকা ভাবৰ বুৰবুৰণিবোৰৰ উমান পাইছিল।

তেওঁ ক'লে - মোক চিনি পাইছেনে চাৰ? 2005 চনত হায়াৰ চেকেণ্ডাৰী পৰীক্ষা পাছ কৰিছিলো। মই "-------" চাৰ। (নামটো ইচ্ছাকৃত ভাবেই প্ৰকাশ নকৰিলোঁ)।

মুহূৰ্ত এটিৰ বাবে হ'লেও মই যেন কিছু অপ্ৰস্তুত হৈ পৰিলো। এৰা, এৰা মনত পৰিছে। তেওঁ মোৰ ছাত্ৰ আছিল। মই কিবা এটা কোৱাৰ আগতেই তেওঁ মোৰ গাত এখন কাপোৰ মেৰিয়াই দি কেঁচি ফনিবোৰ উলিয়াই লৈ মোৰ চুলি কাটিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ চুলি কাটি কাটি সংক্ষেপে কৈ গ'ল তেওঁলোকৰ ঘৰুৱা অৱস্থাৰ কথা, ৰুগ্ন দেউতাক আৰু ভায়েকহঁঁতৰ বাবে ল'ব লগীয়া দায়িত্বৰ কথা। মই মাথোন শুনি গৈছো নিৰবে। মনত পৰিছিল সেই ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সকলৰ মুখবোৰ, যিসকলে NEET, JEE, CEE আদি পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ খবৰ দি ভৰি চুই সেৱা কৰি যায়, যিসকল বেংক বা অন্যান্য প্ৰতিষ্ঠানৰ বিভিন্ন চাকৰিত নিয়োগ হয়, উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে দিল্লী বা বাংগালোৰলৈ পঢ়িবলৈ গুচি যায় অথবা ব্যৱসায়ত উন্নতি কৰি ক্ৰমে শিখৰলৈ গতি কৰে। চকুৰ আগত ভাঁহি উঠিল চিলমিলকৈ দুই এখন মুখ, যিবোৰ মুখৰ অধিকাৰী ছাত্ৰই চকুৰ সন্মুখেৰে পাৰহৈ গ'লেও মাত এষাৰ দিবলৈ টান পায়। সঁচাকৈয়ে বিচিত্ৰ এই জগত।

চুলি কটাৰ সুবিধাৰ্থে মোৰ মুৰটো সামান্য আগলৈ থেলি দি তেওঁ ক'লে : চাৰ মই সুখী। পিতৃৰ পদাংক অনুসৰণ কৰি এই ব্যৱসায়ত নামিছো আৰু ঘৰৰ দায়িত্বও ল'ব পাৰিছোঁ। দুখ এটাই ৰৈ গ'ল চাৰ....!

মই সুধিলো "কি" ?

তেওঁ কলে - ময়ো এজন শিক্ষক হোৱাৰ আশা এটি পুহি ৰাখিছিলো ! পিছে সেয়া সম্ভৱ নহ'ল।

কি ক'ম কি নক'ম ভাবি থাকোতেই তেওঁৰ চুলি কটা শেষ হ'ল। মই লাহেকৈ চকীখনৰ পৰা উঠি পকেটৰ পৰা উৰ্মালখন উলিয়াই মুখখন মচি লৈ ৱালেটটোলৈ বুলি হাতখন আগবঢ়ালোঁ। তেওঁ মূহুৰ্ততে প্ৰতিবাদ কৰি উঠিল আৰু ক'লে : নহয় চাৰ, নহয় ! পইচাৰ বিনিময়ত মই কেতিয়াও আপোনাৰ চুলি কাটিব নোৱাৰিম। মোৰ সৌভাগ্য যে মই মোৰ শিক্ষাগুৰুৰ চুলি কাটিবলৈ পালোঁ। আপুনি আকৌ আহিব চাৰ। এইবুলি তেওঁ হাউলি মোৰ ভৰি দুখন চুই আশীৰ্বাদ বিচাৰিলে। এবুকু আশীৰ্বাদ দি মই ঘৰলৈ উভটি আহিলো, কিন্তু মনৰ মাজত অযুত খেলিমেলি ভাবে দোলা দি থাকিল ওৰেটো দিন।

খণ্ড - ৭

মহাকাশৰ প্ৰতি মোৰ আগ্ৰহটো তেতিয়া ক্ৰমাৎ গভীৰ হৈ উঠিছিল। ২০১২ চনৰ Transit of Venusৰ কৰ্মশালা আৰু তাৰ পিছত বিভিন্ন বিদ্যালয়লৈ কৰা ভ্ৰমণে মোক এটা কথা বুজাইছিল—শিশুসকলৰ মাজত মহাকাশক লৈ অপাৰ কৌতূহল আছে। কিন্তু সেই কৌতূহলক জীয়াই ৰাখিবলৈ লাগে কোনোবা এজন পথ প্ৰদৰ্শক, যিয়ে প্ৰথমে তেওঁলোকক আকাশলৈ চাবলৈ শিকায়। এই সময়ছোৱাত মোৰ জীৱনত আন এজন মানুহৰ প্ৰভাৱ ক্ৰমাৎ গভীৰ হৈ উঠিছিল—উদয় নাৰায়ণ ডেকা ছাৰ। সৰু-সুৰা কথাতো মহাকাশৰ বিশালতা বিচাৰি উলিয়াব পৰা মানুহ আছিল তেওঁ। তেওঁৰ কথা শুনিলে এনে লাগিছিল যেন আকাশখন কোনো দূৰৈৰ বস্তু নহয়। আমাৰ ওপৰতে আছে। আমাৰ চকুৰ সন্মুখতে আছে। কেৱল চাবলৈ শিকিব লাগে। 

২০১৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ কথা। ডেকা ছাৰ ওদালগুৰিলৈ আহিছিল। সেই সময়ত তেওঁৰ সৈতে মোৰ সম্পৰ্কটো ইতিমধ্যে কিছু গভীৰ হৈছিল। এদিন একাপ চাহ খাবলৈ তেওঁ আমাৰ ঘৰলৈ আহিল। চাৰে আহিয়েই মোক ক’লে—

“কম্পিউটাৰটো অন কৰাচোন প্ৰণৱ।”

মই কম্পিউটাৰটো অন কৰিলোঁ।

“এটা ৱেবছাইট চোৱা।”

চাৰে যিটো ৱেবছাইট খুলিবলৈ ক’লে, সেয়া আছিল মুম্বাইৰ ভাবা আনৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ—BARCৰ। মোৰ বাবে সেই নামটো তেতিয়াও যেন দূৰৈৰ কোনো সপোনৰ নাম। মুম্বাই-- চিনাকী্ নাম। কিন্তু BARC… ! 

এইবোৰ মোৰ দৰে এখন সৰু ঠাইৰ শিক্ষক এজনৰ বাবে কিমান যে দূৰৰ কথা! কিন্তু ডেকা ছাৰে যেন কথাটো একেবাৰে সাধাৰণ কৰি পেলালে। “অনলাইন এপ্লিকেচনটো খোলা।”

মই খুলি ল’লোঁ।

“ফৰ্মখন পূৰ কৰা।” - চাৰে ক'লে।

মই অলপ থমকি ৰ’লোঁ। কি লিখিম? কিয় লিখিম? মোৰ যোগ্যতা কিমান? মই যাব পাৰিমনে? মনৰ ভিতৰত এইবোৰ প্ৰশ্ন। মোৰ দ্বিধা দেখি জয়ন্ত কুমাৰ দাস ছাৰেও মোক সাহস দিলে। তেওঁ নিজে কম্পিউটাৰৰ সন্মুখত বহি পৰিল।

- শিক্ষাগত অৰ্হতা।

- বিজ্ঞানভিত্তিক কামৰ অভিজ্ঞতা।

- কৰ্মশালাত অংশগ্ৰহণৰ বিৱৰণ।

- ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সৈতে কৰা বিজ্ঞানভিত্তিক কাম।

এটাৰ পিছত এটাকৈ তথ্য পূৰ হৈ গ’ল। ফৰ্মখন শেষত অনলাইনত প্ৰেৰণ কৰা হ’ল। তাৰ পিছত?

তাৰ পিছত অপেক্ষা। কোনো নিশ্চিততা নাছিল। মই জানিছিলোঁ নে যে সেই ফৰ্মখনেই মোৰ জীৱনৰ আন এখন দুৱাৰ খুলি দিব? নাই, নাজানিছিলোঁ। কেইদিনমান পাৰ হৈ গ’ল। তাৰ পিছত এদিন সন্ধিয়া ফোনটো বাজিল। ডেকা ছাৰৰ ফোন।

“প্ৰণৱ, তুমি আজিয়েই মুম্বাইলৈ অহা-যোৱাৰ দুটা প্লেনৰ টিকট কাটি লোৱা। অক্টোবৰ মাহৰ ৩০ তাৰিখে তুমি মুম্বাই যাব লাগিব।”

মই কিছু সময় নিৰৱ হৈ ৰ’লোঁ। মুম্বাই! BARC!

মহাকাশ বিজ্ঞানৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অনুষ্ঠান! সপোন যেন হঠাৎ বাস্তৱ হৈ মোৰ সন্মুখত থিয় দিছিল। ২০১৫ চনৰ সেই যাত্ৰাই মোৰ জীৱনলৈ আন এটা নতুন অধ্যায় লৈ আহিল।কিন্তু তাৰ আগতে মই বুজি ল’ব লাগিছিল—যিজন মানুহে মোক সেই দুৱাৰখন দেখুৱাইছিল, তেওঁ নিজেই কিমান গভীৰ বিজ্ঞানপ্ৰেমী আছিল। উদয় নাৰায়ণ ডেকা ছাৰ কেৱল এজন অপেছাদাৰী জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী নাছিল। তেওঁৰ বাবে আকাশ আছিল এক আজীৱন অনুসন্ধান। টেলিস্কোপ আছিল তেওঁৰ হাতৰ এটা সঁজুলি, কিন্তু আচলতে তেওঁ মানুহক আকাশ চাবলৈ শিকাইছিল। তেওঁৰ এটা কথাই আজিও মনত পৰে। টেলিস্কোপৰ ওচৰত দীঘলীয়া শাৰী পাতি থিয় হৈ থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকললৈ চাই তেওঁ এদিন মোলৈ চাই কৈছিল— “এদিন ময়ো এনেদৰেই দীঘলীয়া লাইন এটাৰ শেষৰ পিনে থিয় হৈ আছিলোঁ, টেলিস্কোপেৰে আকাশ চোৱাৰ তাড়নাত।”

সেই এটা বাক্যতেই যেন তেওঁৰ সম্পূৰ্ণ জীৱনটো সোমাই আছিল। যিজন মানুহে নিজে কেতিয়াবা শাৰীৰ শেষত থিয় হৈছিল, তেওঁ পিছলৈ হাজাৰ হাজাৰ মানুহক আকাশৰ দুৱাৰমুখত থিয় কৰাইছিল।  মহাকাশ বিজ্ঞানক তেওঁ কেতিয়াও কঠিন শব্দৰ ভিতৰত বন্দী কৰি ৰখা নাছিল। তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক আঙুলিৰে তৰাৰ মাজৰ দূৰত্ব জুখিবলৈ শিকাইছিল। সাধাৰণ গণিতৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ কক্ষপথীয় গতিৰ কথা বুজাইছিল। আকাশৰ তৰাবোৰ কেনেকৈ চিনিব লাগে, সেই কথা কাহিনীৰ দৰে কৈছিল। তেওঁৰ কথাবোৰ যেন বিজ্ঞানৰ সাধুকথা।

২০১৫ চনৰ সেই সাক্ষাৎ আৰু মুম্বাইলৈ যাত্ৰাৰ আগমুহূৰ্তত মই বুজিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ—এজন শিক্ষক কেৱল পাঠদানকাৰী নহয়। এজন ভাল শিক্ষক সেইজনহে যিজনে আন এজন মানুহৰ ভিতৰত লুকাই থকা সম্ভাৱনাৰ দুৱাৰখন খুলি তেওঁক আগবাঢ়ি যাবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। ডেকা ছাৰে মোৰ বাবে সেই কামটোৱেই কৰিছিল। মই টংলা মহাবিদ্যালয়ৰ দুৱাৰখন বন্ধ কৰি ওলাই আহিছিলোঁ। কিন্তু তেখেতে মোৰ সন্মুখত আন এখন দুৱাৰ খুলি দিছিল। সেই দুৱাৰখনৰ সিপাৰে আছিল মুম্বাই - BARC! 

বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ বিজ্ঞানীৰে ভৰি পৰিছে BARCৰ চৌহদ। মোৰ বাবে মহাকাশক আৰু অলপ ওচৰৰ পৰা চোৱাৰ এক অসাধাৰণ সুযোগ। সেই যাত্ৰাই পিছলৈ মোৰ জীৱনৰ বহু কথাৰ অৰ্থ সলনি কৰি দিলে।

HBCSE, TIFR-ৰ Astronomy Exposure Camp-ৰ সেই কেইটামান দিন মোৰ বাবে চিৰ স্মৰণীয়। Celestial Mechanics, Physics of Stars, Optics, Astronomical Coordinates, Observational Astronomy, Night Sky Observation, Telescope Handling, AstroSat, Mars Orbiter Mission, Exoplanets দৰে বিষয়সমূহৰ আলোচনা আৰু লগতে মহাকাশৰ বিশাল জগতখনক নতুনকৈ চোৱাৰ সুযোগ। বিশ্বৰ বিভিন্ন ঠাইৰ বিজ্ঞানীসকলৰ সৈতে মত-বিনিময় কৰাৰ সুযোগ পোৱাটো কম সৌভাগ্যৰ কথা নহয়। বিশেষকৈ NASA-ৰ planetary scientist ড° হেনৰী থ্ৰুপৰ সৈতে কথা পতাৰ সুযোগটো জীৱনত কেতিয়াও পাহৰিব নোৱাৰিম।

ডেকা ছাৰৰ জীৱনটোও কম আকৰ্ষণীয় নাছিল। ১৯৪৪ চনৰ ৮ ছেপ্টেম্বৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা এই বিজ্ঞানপ্ৰেমী মানুহজনে মুম্বাইৰ Reserve Bank of India-ত মেনেজাৰ হিচাপে বাৰ বছৰ কাম কৰিছিল। মুম্বাইত থকা সময়তে তেওঁ Amateur Astronomers Association-ৰ কোষাধ্যক্ষ হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰিছিল। পিছলৈ গুৱাহাটীলৈ আহি তেওঁ গুৱাহাটী তাৰকাগৃহৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ পৰিচয় কেৱল এটা চাকৰি বা এটা পদেৰে শেষ হোৱা নাছিল। তেওঁ আছিল বিজ্ঞানৰ এজন একান্ত সাধক। আকাশৰ প্ৰতি তেওঁৰ আগ্ৰহ আছিল জীৱনৰ এক অংশ। পিছলৈ প্ৰাগজ্যোতিষ Amateur Astronomers Association-ৰ সম্পাদক হিচাপে তেওঁ দায়িত্ব পালন কৰিছিল। অসমৰ ইমূৰৰ পৰা সিমূৰলৈ তেওঁ বিজ্ঞান আৰু মহাকাশৰ কথা কৈ ঘূৰি ফুৰিছিল। তেওঁৰ বাবে জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান কেৱল চখ নাছিল। সেয়া আছিল মানুহক আকাশৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিয়াৰ এক তাড়না। মোৰ জীৱনত ডেকা ছাৰৰ অৱদানৰ কথা লিখিবলৈ গ'লে হয়তো এটা অধ্যায় যথেষ্ট নহ'ব। মুম্বাইলৈ যোৱা সেই যাত্ৰাৰ সুযোগটো তেওঁ সৃষ্টি কৰি দিছিল। কিন্তু তাৰো আগতে তেওঁ মোৰ ভিতৰত এটা কথা জগাই তুলিছিল— “তুমিও পাৰিবা।”

মানুহৰ জীৱনত কিছুমান মানুহ আহে, যিসকলে জীৱনৰ দিশ সলাই দিয়ে। তেওঁলোকে কেৱল এখন দুৱাৰেই দেখুৱাই নিদিয়ে।  দুৱাৰখন খুলি একেবাৰে ভিতৰত থৈ আহেগৈ।ডেকা ছাৰে মোৰ বাবে সেই দুৱাৰখন খুলি দিছিল। আৰু সেই দুৱাৰেদিয়েই তেওঁ মোক লৈ গৈছিল মুম্বাইলৈ—আকাশৰ বিজ্ঞানৰ এখন নতুন পৃথিৱীলৈ।

শিক্ষকতা, বিজ্ঞান, আকাশ, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বিজ্ঞান প্ৰকল্প—এই সকলোবোৰৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি থাকোঁতে মোৰ সন্মুখত আন এটা প্ৰশ্ন আহি থিয় দিছিল— এজন ছাত্ৰই নিজৰ ভৱিষ্যৎটো কেনেকৈ বাছি ল'ব? টংলা আৰু ওদালগুৰিৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে বহু বছৰ কটোৱাৰ পিছত এটা কথা খুব ওচৰৰ পৰা অনুভৱ কৰিছিলোঁ যে আমাৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত প্ৰতিভাৰ অভাৱ নাই। অভাৱটো আছিল সঠিক তথ্য আৰু সঠিক সময়ত পোৱা নিৰ্দেশনাৰ।

এজন ছাত্ৰই হয়তো চিকিৎসক হ'ব বিচাৰে। আন এজনে অভিযন্তা। কোনোবাই আকৌ বিজ্ঞানী হ'ব বিচাৰে। আকৌ কোনোবা এজনে হয়তো এনে এটা পাঠ্যক্ৰমৰ কথা গমেই নাপায়, যিটো তেওঁৰ নিজৰ প্ৰতিভাৰ সৈতে আটাইতকৈ বেছি খাপ খাব পাৰে। মই শিক্ষক হিচাপে এই কথাবোৰ আগতেও দেখিছিলোঁ। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে সমস্যাটো অধিক স্পষ্ট হৈ উঠিছিল। বহুতো অভিভাৱকে সন্তানৰ বাবে সপোন দেখে, কিন্তু সেই সপোন বাস্তৱলৈ নিয়াৰ পথটো জানিবলৈ তেওঁলোকৰ হাতত সদায় পৰ্যাপ্ত তথ্য নাথাকে।

গ্ৰাম্যাঞ্চল বা সৰু চহৰৰ বহু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ডাঙৰ প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ নাম শুনিছে, কিন্তু সেই পৰীক্ষাৰ বাবে কেনেকৈ প্ৰস্তুতি ল'ব লাগে, কেতিয়া আবেদন কৰিব লাগে, কোনটো বিষয় বাছিব লাগে, কোনখন শিক্ষানুষ্ঠানত কি সুযোগ আছে—এইবোৰৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ স্পষ্ট ধাৰণা নাথাকে। কেতিয়াবা এটা সৰু তথ্যৰ অভাৱেই এজন ছাত্ৰৰ সপোনটোক বহু বছৰ পিছুৱাই দিয়ে।

সেইবাবেই লাহে লাহে মোৰ মনত এটা চিন্তা জন্ম ল'লে -- যিমানদূৰ পাৰোঁ, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বিনামূলীয়াকৈ কেৰিয়াৰ সম্পৰ্কীয় নিৰ্দেশনা দিম। এইটো কোনো পৰিকল্পিত বৃহৎ প্ৰকল্প নাছিল। কোনো ডাঙৰ কাৰ্যালয় নাছিল। কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়সূচীও নাছিল।

কেতিয়াবা কোনো অভিভাৱক আহিছিল। কেতিয়াবা কোনো ছাত্ৰই ফোন কৰিছিল। আনহাতে কেতিয়াবা কোনো শিক্ষক বা স্থানীয় সংগঠনৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ সুযোগ পাইছিলোঁ। কথাবোৰ আৰম্ভ হৈছিল একেবাৰে সাধাৰণ প্ৰশ্নৰ পৰা— “তুমি কি পঢ়িব বিচৰা?”

কেতিয়াবা ছাত্ৰজনৰ উত্তৰ আহিছিল— “নাজানো ছাৰ।”

মই পুনৰ সুধিছিলোঁ— “কি বিষয় পঢ়ি ভাল লাগে?”

“বিজ্ঞান।”

“তেন্তে বিজ্ঞানৰ কোনটো অংশ?”

তেতিয়া হয়তো অলপ সময় নীৰৱতা। এই নীৰৱতাৰ মাজতেই আচল কামটো আৰম্ভ হৈছিল। কাৰণ কেৰিয়াৰ বাছনি মানে কেৱল এটা চাকৰি বাছনি কৰা নহয়। প্ৰথমে নিজৰ সৈতে চিনাকি হোৱা।

এই কামটো আগবঢ়াই নিবলৈ স্থানীয় কিছুমান বেচৰকাৰী সংগঠনে সহায় কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছিল। ডিমাকুছি আঞ্চলিক বড়ো ছাত্ৰ সন্থাই, গোৰ্খা ছাত্ৰ সন্থা আদিয়ে বিভিন্ন সময়ত মোৰ বাবে এখন মঞ্চ সৃষ্টি কৰি দিছিল। ওদালগুৰি জিলাৰ বিভিন্ন বিদ্যালয় সমূহেও আমন্ত্ৰণ কৰিছিল। এনে অনুষ্ঠানবোৰলৈ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আহিছিল। কোনোবা দূৰৰ পৰা। কোনোবা অভিভাৱকৰ সৈতে। কোনোবাই আকৌ বন্ধুৰ সৈতে। তেওঁলোকৰ প্ৰশ্নবোৰ বেলেগ বেলেগ আছিল, কিন্তু ভিতৰৰ কথাখিনি প্ৰায় একে— “মোৰ বাবে কোনটো পথ সঠিক?”

মই সদায় চেষ্টা কৰিছিলোঁ উত্তৰটো তেওঁলোকৰ হৈ নিদিবলৈ। কাৰণ এজন ছাত্ৰক “তুমি এইটো কৰা” বুলি কৈ দিয়াটো সহজ। কিন্তু তেওঁক নিজেই নিজৰ পথটো চিনাক্ত কৰিবলৈ সহায় কৰাটো অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। মই কেৱল সম্ভাৱনাবোৰ দেখুৱাব বিচাৰিছিলোঁ। সাম্ভাব্য পথবোৰৰ বিষয়ে ক'ব বিচাৰিছিলোঁ। সুযোগবোৰৰ কথা জনাব বিচাৰিছিলোঁ। শেষ সিদ্ধান্তটো তেওঁৰ নিজৰ হওক—এইটোৱেই বিচাৰিছিলোঁ।

এইখিনিতেই মোৰ শিক্ষক জীৱনৰ বহুতো পুৰণি ছাত্ৰৰ মুখবোৰ মনলৈ আহিছে। সেইজন ছাত্ৰ, যিয়ে শ্ৰেণীকোঠাত মোৰ সন্মুখতে বহিছিল, আৰু আজি তেওঁ এজন চিকিৎসক। কোনোবাজন অভিযন্তা হৈছে। আন কোনোবাজনে চৰকাৰী চাকৰিত মকৰল হৈছে। একাংশ ছাত্ৰ আজি সফল ব্যৱসায়ী। বেচিভাগ ছাত্ৰ বা ছাত্ৰীয়ে আজি নিজৰ সৰু পৃথিৱীখনত সুখেৰে সংসাৰ পাতিছে।সকলোৰে জীৱন একে পথত যোৱা নাই। সেয়াই স্বাভাৱিক।

ক'ৰবাত পঢ়িবলৈ পাইছিলোঁ - "জীৱনত এনে কিছু প্রশ্ন থাকে যাৰ উত্তৰ কেতিয়াও নেথাকে, এনে কিছু ভুল থাকে যাৰ শুধৰণি কেতিয়াও নহয় আৰু এনে কিছু যন্ত্ৰণা থাকে যিবোৰ কাকোৱেই কোৱা নহয়।" জীৱনৰ কোনো দুখেই হেনো চিৰস্থায়ী নহয়। ১০ বছৰ আগতে মৃত্যু হোৱা কোনো আত্মীয়ৰ অবৰ্তমানত যিসকল লোকে হিয়া ধাকুৰি কান্দিছিল, সেই ব্যক্তিজনক আজি হয়তো পৰিয়ালৰ কোনেও মনত ৰখা নাই। যিমানেই ধুমুহা নাহক কিয়, যিমানেই বুকুভঙা বেদনা নাথাকক কিয় - এই বেদনা ক্ষণস্থায়ী, মেঘ আঁতৰি গ'লে পুনৰ ঘূৰি আহিব ৰৌদ্ৰস্নাতা দিনৰ উজ্বলতা। দুঃসময়ে আৱৰি ধৰা অন্ধকাৰবোৰেও কেতিয়াবা আমাৰ জীৱনৰ উজ্বলতম মুহূর্তৰ দুৱাৰখন খুলি দিয়েহি।

এৰা, জীৱন বৰ ৰহস্যময়। বিদ্যালয়ত পঢ়ি থকা সময়ত আমাৰ ক্লাচৰ দুয়োটা শাখাত প্ৰায় ১০০ জন ছাত্র-ছাত্রী আছিল। তেওঁলোকৰ বেছিভাগেই আছিল অসম্ভব আত্মবিশ্বাসী আৰু মেধাবী ছাত্ৰ-ছাত্ৰী। কিন্তু আজি ৩০ বছৰ পিছত সেই ছবিখন সম্পূর্ণ সলনি হৈ গৈছে। জীৱন পৰিক্ৰমাত সকলোৱে একলগে আগবাঢ়িব পৰা নাই। আমাৰ কোনোজন বন্ধু হয়তো কোম্পানীৰ CEO, আনহাতে আনজন বন্ধু হয়তো সেই কোম্পানীতেই এজন সাধাৰণ কর্মচাৰী। CEO জনৰ মান-সন্মান, ধন-সম্পত্তি বেছি, কিন্তু সাধাৰণ কৰ্মচাৰীজনৰ সুখ আৰু আনন্দ বেছি। সুখ অথবা দুখৰ কোনো ধৰা-বন্ধা সংজ্ঞা নাই।

বেছিভাগ মানুহৰ জীৱনৰ ভিতৰলৈ সোমাই গ'লে দেখা পোৱা যায় যন্ত্ৰণাৰ কূটিল আঁকবাকবোৰ। অথচ সেই যন্ত্ৰণাৰ ৰঙবোৰেৰেই তেওঁ আঁকি পেলাইছে জীৱনৰ এখন সুন্দৰ ছৱি। প্রতিজন ব্যক্তিৰ জীবনৰ একোটা গল্প আছে। হয়তো অকথিত এটা গল্প। গল্পটো হয় আনন্দৰ অথবা বিষাদৰ। অতীতলৈ উভটি গৈ এতিয়া আৰু গল্পটোৰ আৰম্ভণিটো সলনি কৰা সম্ভব নহয়। কিন্তু কিছুুমান মানুহে কঠোৰ পৰিশ্রম আৰু একাগ্ৰতাৰে বিষাদৰ চকুলোৱে সেমেকাই থোৱা গল্পটোৰ অন্তিম অংশটো সজাই তোলে সম্ভাৱনাৰ ৰং আৰু তুলিকাৰে। জীৱনৰ যন্ত্ৰণা আৰু জীৱনৰ সম্ভাৱনা - দুয়ো জীৱনৰ আজন্ম বান্ধৱ।

জীৱনৰ লক্ষ্য প্ৰাপ্তিৰ বাবে অক্লান্ত পৰিশ্রম কৰিও ব্যর্থতাৰ তিক্ততা পোৱা বন্ধুও আছে মোৰ। মই তেওঁৰ সংগ্ৰাম দেখিছোঁ। তেওঁৰ জীৱন সঁচাকৈয়ে অনুকৰণীয়। তেওঁৰ জীৱনত আজি দুখৰ স্থান নাই। বন্ধুজনৰ দৃঢ়তা আৰু আত্মবিশ্বাসে মোক শিকাইছে কেনেদৰে লক্ষ্য প্ৰাপ্তিৰ অসফল সংগ্ৰামখনৰ কঠোৰ পৰিশ্রমে তেওঁক নতুনকৈ গঢ় দিছে। জীৱনে তেওঁক শক্তিশালী, অভিজ্ঞ আৰু জীৱন যুদ্ধৰ দক্ষ যুঁজাৰু কৰি তুলিছে।

জীৱনটোক নতুনকৈ আবিষ্কাৰ কৰাৰ বাবে কেতিয়াবা পৰাজিত হোৱাৰ প্ৰয়োজনো আহে। সহজতে বিজয়ী হোৱা যুদ্ধৰ আনন্দও ক্ষন্তেকীয়া। বাধা যিমানেই বিশাল হয়, বিজয়ৰ আনন্দও সিমানেই স্থায়ী হয়। জীৱন মানেই নিৰন্তৰ এক গতিময়তা……। পদে পদে বাধা বিঘিনি, প্রতিকূলতা আদি সকলো অতিক্ৰম কৰি, শৰীৰত সৃষ্টি হোৱা ৰক্তাক্ত ক্ষতবিক্ষত ঘাঁবোৰৰ পৰা ওলোৱা তেজৰ চেকুৰাবোৰ মছি আঁতৰাই প্রবল আত্মবিশ্বাসেৰে পুনৰ সংগ্ৰামত জপিয়াই পৰাৰ যি বাসনা - এয়েতো জীৱন !

শিক্ষকৰ বাবে হয়তো আটাইতকৈ ডাঙৰ আনন্দটো হ'ল—এদিন যিসকল শিশুৱে তেওঁৰ সন্মুখত বহি “ছাৰ” বুলি মাতিছিল, তেওঁলোকক বহু বছৰৰ পিছত নিজৰ জীৱনৰ লগতে সমাজৰ দায়িত্বশীল একোজন পূৰ্ণ মানুহ হিচাপে দেখা। এজন শিক্ষকৰ কাম কেৱল পাঠ্যপুথিৰ এটা অধ্যায় শেষ কৰা নহয়। কেতিয়াবা শিক্ষকৰ এটা সৰু কথাই এজন ছাত্ৰৰ জীৱনৰ দিশ সলনি কৰিব পাৰে। কেতিয়াবা এটা উৎসাহৰ বাক্যই এজন ছাত্ৰক জীৱনৰ বাটত আগবাঢ়িবলৈ সাহস দিব পাৰে।

বিজ্ঞানৰ কাম আৰু কেৰিয়াৰ গাইডেন্সৰ মাজত এটা অদ্ভুত মিল মই লাহে লাহে বুজিবলৈ ধৰিছিলোঁ। বিজ্ঞান আমাক শিকায় — প্ৰশ্ন কৰা। কেৰিয়াৰেও আমাক একেই কথা কয়— নিজকে প্ৰশ্ন কৰা। মই কি বিচাৰোঁ? মোৰ শক্তি ক'ত? মই কিহত আনন্দ পাওঁ? মই কোনটো কাম বহু বছৰ ধৈৰ্য ধৰি কৰি যাব পাৰিম? সমাজে মোক কি হ'বলৈ কৈছে আৰু মই নিজে কি হ'ব বিচাৰোঁ? এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ সদায় সহজ নহয়। কিন্তু প্ৰশ্ন নকৰাকৈ উত্তৰ পোৱা নাযায়। 

আজৰি পৰত চেগাচোৰোকাকৈ বিজ্ঞানভিত্তিক বিষয়ত বিভিন্ন প্ৰবন্ধ পাতি লিখি আহিছিলোঁ। আলোচনী, জাৰ্নেল আৰু বিভিন্ন প্ৰকাশনত লেখাবোৰ প্ৰকাশ পাইছিল। তাৰ মাজতে মোৰ আৰু অৰ্চনাৰ একেলগে কৰা এটা প্ৰয়াসে আন এটা ৰূপ ল'লে। আমি দুয়ো মিলি বিজ্ঞানভিত্তিক লেখা লৈ এখন গ্ৰন্থ প্ৰস্তুত কৰিছিলোঁ—“অনাদী অনন্ত প্ৰসাৰী"। বিজ্ঞানৰ কথাবোৰ মানুহৰ ওচৰলৈ সহজ ভাষাত লৈ যোৱাৰ ইচ্ছাটোৱেই আছিল ইয়াৰ আঁৰৰ মূল প্ৰেৰণা।

অৰ্চনা নিজেও প্ৰাণীবিজ্ঞানৰ অধ্যাপিকা। সেয়েহে বিজ্ঞানৰ বিষয় লৈ আলোচনা কৰাটো আমাৰ দুয়োৰে বাবে নতুন কথা নাছিল। ঘৰৰ কথোপকথনৰ মাজতো কেতিয়াবা বিজ্ঞান সোমাই পৰিছিল। প্ৰবন্ধৰ বিষয়বোৰ আছিল কোনো জীৱবৈজ্ঞানিক তথ্য,  কেতিয়াবা মহাকাশৰ একোটা পৰিঘটনা। এনেকৈয়ে লিখা, পঢ়া আৰু আলোচনা—এই তিনিটা বস্তু আমাৰ জীৱনৰ এক স্বাভাৱিক অংশ হৈ পৰিছিল।

মোৰ নিজৰ এটা ব্লগ আছে—“Window to Infinity" ব্লগটো মোৰ বাবে কেৱল লেখা প্ৰকাশৰ ঠাই নাছিল। ই আছিল মোৰ চিন্তাবোৰ থৈ যোৱাৰ এক নিৰ্ভৰযোগ্য স্থান। এফালে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, শ্ৰেণীকোঠা আৰু কেৰিয়াৰ;  আনফালে বিজ্ঞান, মহাকাশ আৰু সাহিত্য। আৰু তাৰ মাজত আছিল এজন সাধাৰণ মানুহৰ নিজৰ সৈতে চলি থকা নীৰৱ কথোপকথন।

ইতিমধ্যে সহধৰ্মিণী অৰ্চনাৰ দুখনকৈ স্নাতক মহলাৰ পাঠ্যপুথি প্ৰকাশ হৈছিল। ঘৰুৱা কামকাজ, মহাবিদ্যালয়ৰ পাঠদান আৰু গৱেষণাৰ লগত জড়িত থাকিও তেওঁ একানপটিয়াকৈ নিজৰ কামবোৰ কৰি গৈছিল। বিভিন্ন জাৰ্ণালবোৰত তেওঁৰ গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধ আৰু গৱেষণা পত্ৰবোৰ প্ৰকাশ হৈছিল। তাৰ ভিতৰত বচা বচা গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধ কেইটামান সাঙুৰি লৈ তেওঁৰ আন এখন গ্ৰন্থ প্ৰকাশিত হয়। তেওঁৰ এই কৰ্মোদ্যমে মোকো অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। 

সময় আগবাঢ়ি গৈছিল। জীৱনে মোক যিমানবোৰ সুযোগ দিছিল, তাৰ প্ৰতিটোৱেই যেন মোক নতুন কিবা এটা শিকাইছিল। কিন্তু জীৱন কেতিয়াও কেৱল সুযোগৰ কাহিনী নহয়। তাৰ মাজত অপেক্ষা থাকে। ব্যৰ্থতা থাকে। থাকে অনিশ্চয়তাও।  কিছুমান দুৱাৰ বন্ধ হয়। আন কিছুমান দুৱাৰ হঠাতে খোল খায়। ২০১৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত মোৰ জীৱনলৈ তেনেকুৱাই এটা ফোন আহিছিল। সেই ফোনটোৱে মোক পুনৰ আন এখন অচিনাকি পৃথিৱীৰ দুৱাৰৰ সন্মুখত থিয় কৰাইছিল। পূব কেৰিবিয়ান সাগৰৰ এখন সৰু দ্বীপদেশৰ পৰা অহা সেই ফোনটোত আছিল এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনৰ নিমন্ত্ৰণ। স্থান - ডমিনিকা।

সেইদিনা কথাটো একেবাৰে অপ্রত্যাশিত আছিল। ফোনটো বাজিল। সিফালৰ পৰা অহা মাতটো মোৰ বাবে সম্পূৰ্ণ নতুন আছিল। পূব কেৰিবিয়ান সাগৰৰ দ্বীপদেশ ডমিনিকাৰ পৰা ফোন। মোক ২০১৭ চনৰ ২৮ ডিচেম্বৰৰ পৰা ৩০ ডিচেম্বৰলৈ অনুষ্ঠিত হ'বলগীয়া পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল।মুহূৰ্তটোৰ বাবে কথাটো বিশ্বাস কৰিবলৈ অলপ সময় লাগিছিল।

ডমিনিকা! মোৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰা ইমান দূৰৰ এখন দেশ। কিন্তু জীৱনে কেতিয়াবা এনেকৈয়ে দুৱাৰ খুলি দিয়ে।কোনো আগজাননী নিদিয়াকৈ। কোনো প্ৰস্তুতিৰ সময় নিদিয়াকৈ। মই যাবলৈ আগ্ৰহী হৈছিলোঁ। কিন্তু ভাগ্যৰ আন এটা পৰিকল্পনা আছিল। ভিছা সংক্ৰান্তীয় সমস্যাৰ লগতে পাৰিবাৰিক কাৰণত মই সেই সন্মিলনত উপস্থিত থাকিব নোৱাৰিলোঁ।  হতাশা আহিছিল। এটা সুযোগ হাতৰ পৰা গুচি গ'ল যেন লাগিছিল।

কিন্তু পিছত বুজিলোঁ—সকলো সুযোগে মানুহক একে ঠাইলৈ লৈ নাযায়। কিছুমান সুযোগে হয়তো আন এখন দুৱাৰো খুলি দিয়ে। মোৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই হ'ল। মই সন্মিলনত উপস্থিত থাকিব নোৱাৰিলোঁ, কিন্তু মোৰ গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধটো তেওঁলোকৰ আলোচনী “Applied Ecology and Environmental Sciences”-ত প্ৰকাশিত হ'ল। আৰু সেই ঘটনাই মোৰ জীৱনৰ পৰৱৰ্তী অধ্যায়টোৰ বাট মুকলি কৰিলে।

২০১৮ চনৰ ২৪ আগষ্ট। নতুন দিল্লীৰ India Habitat Centre। সেইদিনা মোৰ হাতলৈ আহিল এক বিশেষ স্বীকৃতি। ডমিনিকাৰ Ballsbridge Universityয়ে প্ৰদান কৰা Ph.Dটো মোৰ বাবে কেৱল এটা উপাধি নাছিল, ইয়াৰ সৈতে জড়িত আছিল বহু বছৰৰ পঢ়া, লেখা, বিজ্ঞানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, প্ৰকল্পৰ সৈতে কৰা কাম, গৱেষণাৰ প্ৰচেষ্টা আৰু একেবাৰে সাধাৰণভাৱে নিজৰ কাম কৰি যোৱাৰ অভ্যাস।  জীৱনে কেতিয়াবা আমি পৰিকল্পনা নকৰা ঠাইলৈও লৈ যায়।

মই কেৱল আগবাঢ়ি গৈছিলোঁ। এটা এটা খোজ। কেতিয়াবা স্পষ্ট বাটেৰে, কেতিয়াবা ধুঁৱলী-কুঁৱলীৰ মাজেৰে। কেতিয়াবা আনে দেখুৱাই দিয়া বাটেৰে আৰু কেতিয়াবা সাহসেৰে। সেইদিনা মোৰ মনত শৈশৱৰ সেই fountain penটোৰ কথাও মনলৈ আহিছিল। পঞ্চম শ্ৰেণীত দেউতাই উপহাৰ দিয়া সেই কলমটো। তেতিয়া হাতৰ আখৰ ভাল কৰাৰ বাবে কিমান কাগজ নষ্ট কৰিছিলোঁ! দেউতাই কৈছিল— “হাতৰ আখৰ ভাল নকৰিলে পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ আশা নকৰিবা।” 

২০১৯ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত পুনৰ এটা নতুন সুযোগ আহিল।এইবাৰ গন্তব্য বেংগালুৰুৰ ISROৰ পৰা। “Satellite Navigation and Remote Sensing” বিষয়ক ১০ দিনীয়া ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মশালাত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ পালোঁ। মহাকাশৰ প্ৰতি মোৰ আগ্ৰহ যেন আকৌ এটা নতুন স্তৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। দূৰবীনেৰে আকাশ চোৱাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা যাত্ৰাই এতিয়া উপগ্ৰহ, নেভিগেশ্বন আৰু ৰিম'ট চেঞ্চিঙৰ জগতখনলৈ লৈ গৈছিল।

কেতিয়াবা ভাবিছিলোঁ— সেইদিনা যদি U. N. Deka ছাৰে মোৰ ঘৰত বহি “Online Application”-ত ক্লিক কৰিবলৈ নক'লেহেঁতেন, তেন্তে মোৰ জীৱনৰ এই পথটো হয়তো কেতিয়াও মুকলি নহ'লহেঁতেন। এজন মানুহে কেতিয়াবা আন এজনৰ জীৱনত কিমান গভীৰ ছাপ পেলাব পাৰে, তাৰ হিচাপ কোনোদিনে কাগজত লিখি বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি।

খণ্ড - ৮

সময়ৰ সোঁতত হিয়া আৰু গুণগুণ ডাঙৰ হ'ল। হিয়া বৰ্তমান বাংগালোৰত কৰ্মৰত। তেওঁ আমেৰিকাৰ এটা হেল্থ কেয়াৰ সংস্থাৰ দ্বাৰা আয়োজিত এক আন্তৰাষ্ট্ৰীয় মেডিকেল ছেমিনাৰত নিজৰ গৱেষণা গ্ৰন্থ পাঠ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰিত হৈছিল। পিছলৈ তেওঁ আমেৰিকাৰ "ও.জি. হেল্থ কেয়াৰ" নামৰ এটা সংস্থাৰ অধীনত মেডিকেল ডুকোমেণ্টেচন অফিচাৰ হিচাবে নিযুক্তি পায়। গুণগুণে উ: মা: পৰ্যায়ত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি আছে। 

বহুদিনৰ মুৰত সিদিনা হিয়া আহিছিল ঘৰলৈ। এদিন দুপৰীয়া সময়ত হিয়াৰ লগত এখন্তেক মন্দিৰলৈ গৈছিলোঁ। মন্দিৰৰ প্ৰাৰ্থনা, ঘণ্টাৰ শব্দ, ধূপৰ সুগন্ধি— এই সকলোবোৰে মনক প্ৰশান্তি দিয়ে। 

মন্দিৰ প্ৰাঙ্গণত ভক্তসকলৰ ভিৰৰ মাজতে এগৰাকী শীৰ্ণকায় মহিলাই অলপ দূৰৰ পৰাই যেন মোক লক্ষ্য কৰি আছিল। মই সেয়া বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া নাছিলোঁ, কিয়নো প্ৰাৰ্থনাৰ শেষত ঘৰলৈ উভতি অহাটোৱেই মোৰ প্ৰধান বিষয় আছিল। কিন্তু উভতিবলৈ লৈছিলোঁ হে, তেতিয়াই দেখিলোঁ শীৰ্ণকায় আদবয়সীয়া মহিলা গৰাকী ধীৰে ধীৰে আমাৰ পিনেই আগবাঢ়ি আহিছে।

অনুচ্চ কণ্ঠেৰে তেওঁ সুধিলে, “আপুনিয়েই বাৰু প্ৰণৱজ্যোতি চাৰ নহয়নে?” সৰল প্ৰশ্নটোত যেন এক অচিনাকি আত্মীয়তাৰ উষ্ণতা লুকাই আছিল। মই মূৰ দুপিয়াই সন্মতি জনালোঁ। কিন্তু মনত একো স্পষ্ট ধাৰণা নাছিল। কোন হ'ব পাৰে তেওঁ? মুখমণ্ডলত এমোকোৰা হাঁহি সানি লৈ তেওঁ ক'বলৈ ধৰিলে :  “আপোনাৰ চেহেৰাটো সলনি হৈ গ'ল চাৰ, চিনিবলৈ অলপ অসুবিধা হৈছিল। বহু বছৰ হ'ল যে !” সেই মুহূৰ্ততে যেন সময়ো অলপ থমকি ৰ’ল! বহু বছৰৰ ব্যৱধান যেন সেই ক্ষুদ্ৰ বাক্যকেইটাই সংকুচিত কৰি এটা লহমাত সামৰি থ'লে।

কোন তেওঁ? মনত পেলাবলৈ চেষ্টা কৰিলেও মই একোৱেই উৱাদিহ পোৱা নাই। তেওঁ কৈ গ'ল : ত্ৰিশ বছৰ আগতে আপুনি মোক কলেজত পঢ়ুৱাইছিল। আপোনাৰ ক্লাছবোৰৰ কথা, খুহুটীয়া ধেমালিবোৰ আজিও মনত পৰে চাৰ। পিছলৈ বি.এচ.চি পাছ কৰি গাৱঁৰ কাষতেই এখন ভেঞ্চাৰ স্কুলত কাম কৰিবলৈ ল'লো।……

ত্ৰিশ বছৰ আগতে তেওঁ নিশ্চয় এগৰাকী অতিশয় সুন্দৰী যুৱতী আছিল। মুখমণ্ডলত সৌন্দৰ্যৰ দীপ্তি আৰু দুচকুত সপোনৰ মেটমৰা বোজা লৈ তেওঁ নিশ্চয় কলেজলৈ আহিছিল। সময়ে আজি তেওঁক স্পৰ্শ কৰিছে, যৌৱনৰ উজ্জ্বলতা ধীৰে ধীৰে যেন স্তিমিত হৈছে। এযোৰ সাধাৰণ মেখেলাচাদৰ, হাতত এটা সৰু ভেনিটি বেগ, কপালত সেন্দুৰৰ এটি উজ্জ্বল ফোঁটেৰে তেওঁ যে এগৰাকী ব্যস্ত গৃহিণী, কথাটো সহজেই অনুমেয়।

ইতিমধ্যে জীৱনে বহু দিশ সলনি কৰিছে, সময়ে বহু দূৰ অতিক্ৰম কৰিছে। ত্ৰিশ বছৰ আগত ময়ো এজন সুঠাম যুৱক আছিলোঁ। কলেজত নতুনকৈ যোগদান কৰিছিলোঁ। আজি বয়সে মোকো চুই গৈছে আলফুলে। কিন্তু মোৰ ক্লাছবোৰ, মোৰ কথাবোৰ এতিয়াও তেওঁৰ মনত সজীৱ হৈ আছে বুলি কওঁতে তেওঁৰ দুচকুত এক উজ্জ্বল দীপ্তি দেখা গৈছিল। সেই দীপ্তিয়ে মোৰ অন্তৰতো আনন্দৰ জোৱাৰ তুলিলে। সেই আনন্দ, কোনো প্ৰশংসা পত্ৰ বা কোনো পদকে কেতিয়াও দিব নোৱাৰা এক গভীৰ তৃপ্তি।

তেওঁ কৈ হ'ল : "স্কুলত কাম কৰাৰ দুবছৰ পিছতেই মোৰ বিয়া হ'ল। মোৰ স্বামী এখন প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক। মোৰ চাকৰিটো চৰকাৰী নোহোৱা বাবে বিয়াৰ পিছতেই মই স্কুলৰ পৰা অব্যাহতি ল'লো। এতিয়া মই এগৰাকী গৃহিণী……"

তেওঁ এগৰাকী গৃহিণী বুলি কওঁতে তেওঁৰ কণ্ঠত কোনো আক্ষেপ নাছিল। বৰঞ্চ সেয়া আছিল এক শান্ত স্বীকাৰোক্তি। কলেজৰ শিক্ষা সমাপ্তিৰ পিছত কেইটামান বছৰমান নিজৰ সপোন আৰু দায়িত্বৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰখাৰ চেষ্টাৰে তেওঁ শিক্ষকতাও কৰিছিল। কিন্ত বিবাহ সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত আজি তেওঁ ঘৰুৱা দায়িত্বৰে ব্যস্ত হৈ পৰা এগৰাকী ব্যস্ত গৃহিণী। তেওঁৰ স্বামীয়ে প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক হিচাবে, কণ কণ ল'ৰা ছোৱালীবোৰৰ সৰু সৰু মনবোৰ গঢ়ি তোলাত ব্যস্ত হৈ থকা এজন নীৰৱ যোদ্ধা। সেই কথা কওঁতে তেওঁৰ মুখমণ্ডলত এক সৰল গৰ্বৰ ছাঁ দেখা গ’ল, তাত নাছিল কোনো অপূৰ্ণতাৰ চিন, বৰঞ্চ জীৱন আৰু ব্যস্ততাক সহজ ভাবে গ্ৰহণ কৰাৰ এক সাহসী প্ৰকাশ আছিল।

কিমান যে সপোন আমি হৃদয়ত লৈ আগবাঢ়োঁ। তাৰে  কিছুমান পূৰ্ণ হয় আৰু কিছুমানে অন্য ৰূপ লয়। সকলো আশা একে ধৰণে পুৰ নহয়। সপোন পুৰ নোহোৱা মানেই কিন্তু জীৱন ব্যৰ্থ হোৱা নুবুজায়। শিক্ষা কেৱল কলেজৰ ক্লাছৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ নহয়। কোনোবাই বিদ্যালয়ত, কোনোবাই সমাজত, কোনোবাই নিজৰ সন্তানৰ জীৱনত শিক্ষাৰ দীপক জ্বলাই ৰাখিবলৈও ব্যৱহাৰ কৰে। হয়তো তেওঁ আজি শ্ৰেণীকোঠাৰ ব্লেকব’ৰ্ডৰ আগত থিয় হৈ ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা শিক্ষক নহয়, কিন্তু তেওঁৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপতেই শিক্ষা আৰু মূল্যবোধৰ পৰশ ভৰি আছে।

মন্দিৰৰ ঘণ্টাটো পুনৰ বাজি উঠিল। তেওঁ নম্ৰভাৱে মোৰ পৰিয়ালৰ খৱৰ ল'লে। মোৰ জীয়ৰীৰ লগতো চিনাকি হ'ল। জীয়ৰীয়ে সেই দৃশ্যবোৰ আশ্চৰ্যৰে চাই আছিল। আমি বিদায় ল’লোঁ। মন্দিৰ প্ৰঙ্গনৰ পৰা ওলাই আহোঁতে মোৰ অন্তৰ গভীৰ তৃপ্তিৰে ভৰি পৰিছিল। সেই তৃপ্তি এইবাবেই যে শিক্ষক হিচাপে আমি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানেই দিয়া নাছিলোঁ, আমি নীৰবেই বহুতৰে জীৱনত একো গছিকৈ বন্তি জ্বলাই থৈ আহিছিলোঁ, যিগছি বন্তি জীৱনৰ হাজাৰ ধুমুহাৰ মাজতো জ্বলি থাকে, ওৰেটো জীৱন…!

আন এদিনৰ কথা। সিদিনা নিজকে আকৌ এখন চিনাকি ঠাইত বিচাৰি পালোঁ—এখন চিকিৎসালয়ত। কিন্তু এইবাৰ মই ৰোগী হিচাপে বা চিকিৎসকৰ আশাত অপেক্ষা কৰি থকা কোনো মানুহ হিচাপে যোৱা নাছিলোঁ; গৈছিলোঁ এজন গৰ্বিত শিক্ষক হিচাপে, নিজৰ এজন প্ৰাক্তন ছাত্ৰ—ডাঃ গৌৰৱক লগ কৰিবলৈ।

গৌৰৱ আছিল মোৰ শ্ৰেণীৰ এজন মেধাৱী আৰু কৌতূহলী ছাত্ৰ। অৰুণোদয়ত পঢ়ি থকা সময়ত সি সাধাৰণতে দ্বিতীয় শাৰীত বহিছিল। সদায় মনোযোগী, উৎসুক আৰু প্ৰশ্নৰে ভৰি থকা এজন ছাত্ৰ আছিল সি। একাদশ আৰু দ্বাদশ শ্ৰেণীত মই তাক পঢ়ুৱাইছিলোঁ। তাৰ মনটো গঢ়ি তোলাৰ বাবে সময়ত মই নিজৰ সপোনবোৰৰ কথাও কৈছিলোঁ—চিকিৎসা বৃত্তিত প্ৰৱেশ কৰাৰ মোৰ নিজৰ জীৱনৰেই এক অপূৰ্ণ সপোনৰ কথা।

ময়ো এসময়ত চিকিৎসা বৃত্তিত প্ৰৱেশ কৰিব বিচাৰিছিলোঁ। মানুহৰ সেৱা কৰিম, ৰোগীৰ যন্ত্ৰণা লাঘৱ কৰিম—এই আকাংক্ষাবোৰ মোৰো মনৰ কোনোবা এটা কোণত বহুদিন ধৰি সযতনে সাঁচি ৰাখিছিলো। কিন্তু সেই সপোন মোৰ জীৱনত বাস্তৱ নহ’ল। মোৰ পথে মোক শিক্ষকতাৰ জগতখনলৈ লৈ গ’ল। তথাপি মানুহক সেৱা কৰা, অসুস্থ মানুহৰ যন্ত্ৰণা উপশম কৰাৰ সেই অন্তৰৰ আকুলতা কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি নগ’ল। চিকিৎসক হ’ব নোৱাৰাৰ এক নীৰৱ বেদনা আজিও মোৰ হৃদয়ৰ কোনোবা এটা কোণত ৰৈ গ’ল।

সিদিনা সন্ধিয়া গৌৰৱৰ চেম্বাৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ লগে লগে তেওঁ চকীৰ পৰা উঠি হাঁহিমুখে মোক আদৰণি জনালে। মোক নিজৰ চকীখনত বহিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে। মই মূৰ জোকাৰি হাঁহি হাঁহি তাৰ চকীখনত বহিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলোঁ। আন এখন চকীত গৈ বহিলোঁ। কিন্তু গৌৰৱ তেতিয়াও থিয় হৈ থাকিল। মই তেওঁক বহিবলৈ কোৱাতহে বহিল। সেই ক্ষণটোত তেওঁক চিকিৎসকৰ পোছাকত, চৌপাশে চিকিৎসা-সম্পৰ্কীয় চাৰ্ট, সঁজুলি আৰু নথি-পত্ৰৰ মাজত দেখি মোৰ মনটো এক অনিৰ্বচনীয় আনন্দৰে ভৰি পৰিছিল। এইজনেই সেই গৌৰৱ যিজনে এসময়ত মোৰ শ্ৰেণীকোঠাৰ দ্বিতীয় শাৰীত বহি মোৰ কথা মন দি শুনিছিল। অজস্ৰ প্ৰশ্ন কৰা সেই কৌতূহলী ল’ৰাজন! আৰু আজি তেওঁ এজন চিকিৎসক। জ্ঞান, দক্ষতা আৰু সহানুভূতিৰে যন্ত্ৰণাক্লিষ্ট মানুহৰ সেৱাত নিয়োজিত এজন সুচিকিৎসক। 

তেওঁৰ সৈতে কথা পাতি থাকোঁতে মোৰ মনত বহুতো অনুভূতিৰ উদয় হৈছিল—অতীতৰ স্মৃতি, আনন্দ, গৌৰৱ আৰু এক গভীৰ আত্মীয়তা। কিবা এক অদ্ভুত অনুভৱে মোক স্পৰ্শ কৰিছিল। মোৰ নিজৰ অপূৰ্ণ সপোনটোৱেই যেন আন এটা জীৱনৰ মাজত নতুনকৈ জী উঠিছে। গৌৰৱৰ সাফল্য আৰু মানুহক সুস্থ কৰি তোলাৰ প্ৰতি তেওঁৰ নিষ্ঠাই মোক আকৌ এবাৰ উপলব্ধি কৰালে যে এজন শিক্ষকৰ প্ৰভাৱ কিমান সুদূৰপ্ৰসাৰী হ’ব পাৰে। শিক্ষক আৰু ছাত্ৰৰ মাজত থকা এই সম্পৰ্কটো যেন এক অদৃশ্য সূতাৰে গঁথা। শিক্ষকজনে হয়তো ছাত্ৰজনৰ হাতত কেৱল এখন কিতাপেই  তুলি নিদিয়ে, প্ৰদত্ত সেই জ্ঞানৰ সৈতে তেওঁ ছাত্ৰজনৰ ভৱিষ্যতৰ সৈতেও নিজকে কিবা এক অদৃশ্য বান্ধোনতো বান্ধি পেলায়। ছাত্ৰজনৰ সপোন, সফলতা আৰু জীৱনৰ যাত্ৰাৰ কোনোবা এটা নিবিড় অংশত শিক্ষকৰ অৱদানবোৰো লুকাই থাকে।

সিদিনা গৌৰৱৰ সৈতে বহুসময় কথা পাতিলোঁ। তেওঁ মোক চিকিৎসালয়খনৰ বিভিন্ন অংশলৈ লৈ গ’ল। বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ বুজাই ক’লে। তেওঁৰ কথা শুনি, কৰ্মক্ষেত্ৰখন দেখি আৰু মানুহৰ প্ৰতি তেওঁৰ দায়িত্ববোধ অনুভৱ কৰি মোৰ বুকুখন গৌৰৱেৰে ভৰি পৰিল। চেম্বাৰৰ পৰা ওলাই অহাৰ সময়ত মোৰ মনত এক পূৰ্ণতাৰ অনুভূতিও জাগি উঠিছিল। চিকিৎসক হোৱাৰ মোৰ সপোনটো হয়তো মোৰ জীৱনত পূৰ্ণ নহ’ল, কিন্তু সেই সপোনটোৱে যেন মোৰ এজন ছাত্ৰৰ জীৱনত নতুন ঠিকনা বিচাৰি পালে।

ডাঃ গৌৰৱৰ গাত চিকিৎসকৰ পোছাক আছিল, কিন্তু সেই মুহূৰ্তত মোৰ এনে লাগিছিল যেন সেই পোছাকযোৰৰ মাজত লুকাই থকা গৌৰৱৰ ময়ো সামান্য অংশীদাৰ। কাৰণ তেওঁ মোৰ ছাত্ৰ আছিল। নিজৰ বহু সপোন বাস্তৱায়িত নহ’লেও, শিক্ষকে যিসকলক পথ দেখুৱাইছে, তেওঁলোকৰ জীৱনৰ মাজেৰেই নিজৰ সপোনবোৰেও কেতিয়াবা বাট লোৱা যেন অনুভৱ হয়। 

সেইদিনা গৌৰৱ তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভগ্নীৰ সৈতে আমাৰ ঘৰলৈও আহিছিল। মোৰ সহধৰ্মিণীৰ সৈতে মোৰ এখন ফটোও তুলিলে। সেই ছবিখন কেৱল এখন ফটো নহয়; মোৰ বাবে ই যেন এজন শিক্ষক আৰু তেওঁৰ ছাত্ৰৰ মাজৰ এক দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ এক মধুৰতম সাক্ষী — এটা অপূৰ্ণ সপোনক আন এজনৰ জীৱনত বিচাৰি পোৱা এক সুন্দৰ পূৰ্ণতাৰ স্মৃতি।

খণ্ড  - ৯

তাৰ কেইদিনমান পিছৰ কথা। এদিন সন্ধিয়া তেজপুৰৰ ঘৰৰ পৰা এটা ফোন কল আহিল। সিটো মুৰৰ পৰা মাায়ে ফোনতে দিলে খৱৰটো - "দেউতাৰৰ গাটো বেয়া।" দেউতাৰ বয়স হৈছে। ৯৫ বছৰ। মাজে সময়ে সৰু সুৰা ইটো সিটো হৈ থাকে। চিকিৎসা সম্বন্ধীয় দুই এটা কথা পাতি ফোনটো থ'লো। পিছদিনা ৰাতিপুৱা ভাইটিৰ ফোন আহিল। সি ক'লে : "দেউতাৰ অসুখ ৰাতিলৈ বেচি হোৱা বাবে ৰাতি ১ মান বজাত চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হৈছে।" খৱৰটো পায়েই ততাতৈয়াকৈ তেজপুৰলৈ ওলালো। মোক দেখি দেউতাই মোৰ হাতখন নিজৰ দুই হাতেৰে খামুচি ধৰি মোৰ লগতে আমাৰ ঘৰৰ আটাইকেইজনৰ খৱৰ ল'লে। 

দেউতাক চিকিৎসালয়ৰ বিচনাত দেখি মনতো সেমেকি উঠিছিল। ডাক্তৰৰ মতে দেউতাৰ দেহৰ প্ৰায়বোৰ অংগই দুৰ্বল হৈ পৰিছে। ছডিয়াম, পটেচিয়ামৰ মাত্ৰও উদ্দেগজনক। হাওফাওৰ ইনফেকচন আৰু বৃক্কজনিত কিছু সমস্যা। সেয়েহে কিছু উন্নত চিকিৎসাৰ বাবে দেউতাক গুৱাহাটীলৈ স্থানান্তৰ কৰা হ'ল। গুৱাহাটীলৈ অনাৰ পিছতেই ডাক্তৰে দেউতাক আই.চি.ইউত ভৰ্তি কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। 

কিছুমান সম্পৰ্কৰ গভীৰতা শব্দৰে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি। কিছুমান মানুহ আমাৰ জীৱনত কেৱল এজন ব্যক্তি হৈ নাথাকে; তেওঁলোক আমাৰ সাহস, আমাৰ আশ্ৰয়, আমাৰ নিৰাপত্তা আৰু আমাক জীৱনৰ বাট দেখুওৱা এচাটি পোহৰ। মোৰ বাবে তেনে এজন মানুহ হৈছে মোৰ দেউতা।

শৈশৱৰ পৰা আজিলৈকে জীৱনৰ যিমান দূৰ বাট পাৰ হৈ আহিছোঁ, প্ৰতিটো বাটৰ কোনোবা নহয় কোনোবা ঠাইত দেউতাৰ ছাঁ বিচাৰি পাওঁ। মোৰ শৈশৱৰ প্ৰথমটো খোজৰ পৰাই তেওঁৰ হাতখন মোৰ লগত আছিল। প্ৰথম বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ আঙুলিটোত খামুচি ধৰিয়েই আগুৱাইছিলোঁ। প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভয় খাওতে তেওঁৰেই অভয়বাণী শুনিছিলোঁ। কেতিয়াবা উজুটি খালে, তেৱেই আহি উঠাই দিছিলহি। 

মই লাহে লাহে ডাঙৰ হৈ আহিলোঁ, কিন্তু দেউতাৰ সেই হাতখনৰ প্ৰয়োজন যেন কেতিয়াও শেষ নহ’ল। জীৱনৰ বহু কঠিন সময়ত মই উপলব্ধি কৰিছিলোঁ যে এজন মানুহ আছে, যাৰ উপস্থিতিয়েই মোক ভিতৰৰ পৰা শক্তি দিয়ে। তেওঁ মুখেৰে একো নক'লেও, তেওঁৰ চকুযুৰিয়ে কৈ উঠে—“ভয় নকৰিবা, মই আছোঁ।”

আৰু আজি... সেই একেজন দেউতা মোৰ সন্মুখত এখন চিকিৎসালয়ৰ বিচনাত শুই আছেহি। আইচিইউৰ নীৰৱতাৰ মাজত মেডিকেলৰ সাৰঞ্জামবোৰৰ মৃদু শব্দৰ লগতে অক্সিজেনৰ চিলিণ্ডাৰৰ পৰা নিৰন্তৰ ভাবে ওলাই থকা সোঁ-সোঁ শব্দটোৱে যেন চৌপাশৰ নীৰৱতাক আৰু গভীৰ কৰি তুলিছে। সেই শব্দবোৰৰ মাজতেই যে মোৰ ৯৫ বছৰীয়া দেউতা শুই আছে! শ্বাসজনিত সমস্যাত বিগত সাতদিন ধৰি চিকিৎসালয়ত চিকিৎসাধীন হৈ থকা দেউতাক আজি আইচিইউৰ বিচনাত দেখি বুকুখন কিবা এটা অদৃশ্য বেদনাই চেপি ধৰে। মোৰ চকুৰ সন্মুখত বাৰে বাৰে ভাঁহি উঠে বহু বছৰৰ আগৰ এখন ছবি— এজন শক্তিশালী মানুহে এটা সৰু শিশুৰ হাতখন ধৰি আগুৱাই গৈছে। সেই শিশুটো মই। আৰু সেই মানুহজন—মোৰ দেউতা।

যিজন মানুহে মোৰ আঙুলিত ধৰি মোক খোজ কাঢ়িবলৈ শিকাইছিল, আজি তেওঁৰ নিজৰ খোজবোৰেই যেন সময়ে স্থবিৰ কৰি তুলিছে। যিজন মানুহে জীৱনৰ জটিল পথত মোৰ বাবে সাহসৰ বন্তি জ্বলাই আগুৱাই লৈ গৈছিল, আজি তেওঁ নিজেই এখন নিৰ্জন চিকিৎসালয়ৰ বিচনাত নীৰৱে শুই আছে। মই তেওঁৰ ওচৰত কেনেকৈ থিয় হৈ থাকোঁ! কেনেকৈ তেওঁৰ মুখলৈ চাওঁ! তেওঁৰ দুচকুত এক কৰুণ, ক্লান্ত চাৱনি। সেই চাৱনিটোৱে মোক ভিতৰৰ পৰা ভাঙি পেলায়। কিন্তু সেই ক্লান্ত চকুযুৰিৰ গভীৰতাতো মই আজিও দেখা পাও সেই একেই মমতা; শৈশৱৰ পৰা অনুভৱ কৰি অহা সেই একেই পিতৃস্নেহ।

দেউতাৰ মুখত বেদনাৰ ছাঁ দেখিলে বুকুখন কঁপি উঠে। কিমান শক্তিশালী আছিল মানুহজন! কিমান যে সহনশীল!ঘৰৰ দুখ-কষ্টবোৰ নিজৰ হাঁহিৰ আঁৰত লুকুৱাই ৰাখি আমাক ডাঙৰ-দীঘল কৰা মানুহজন। নিজৰ কষ্টৰ কথা কেতিয়াও নকৈ আমাৰ প্ৰয়োজনবোৰক নিজৰ প্ৰয়োজনতকৈ আগত ৰাখিছিল। তেওঁৰ জীৱনৰ বহু আকাংক্ষাই হয়তো আমাৰ সৰু সৰু সুখবোৰৰ মাজতেই পূৰ্ণতা বিচাৰি পাইছিল। আজি সেই মানুহজনৰ চকুত যেতিয়া বেদনা, ক্লান্তি আৰু অসহায়তাৰ ছাঁ দেখা পাওঁ, তেতিয়া পুত্ৰ হিচাপে মোৰ বুকুৰ ভিতৰত অসহনীয় যান্ত্ৰণা অনুভৱ কৰো। 

মনত পৰে শৈশৱৰ দিনবোৰ। দেউতাৰ কোলাত বহি শুনা সাধুকথাবোৰ, পঢ়া-শুনাৰ বাবে দিয়া উৎসাহবোৰ, ভুল কৰিলে দিয়া সৰু সৰু ধমকবোৰ, কঠিন সময়ত কোৱা সাহসৰ কথাবোৰ, বিদ্যালয়লৈ লৈ যোৱা তেওঁৰ হাতৰ সেই আঙুলিটো, জীৱনৰ বাটত আগবাঢ়ি যাবলৈ সদায় সাহস দিয়া সেই মানুহজন। স্মৃতিবোৰ এতিয়া বুকুৰ ভিতৰত ধুমুহাৰ দৰে ঘূৰি ফুৰিছে।

আইচিইউৰ দুৱাৰমুখত থিয় হৈ কেতিয়াবা মোৰ মনত হয় - সময় যদি অলপ থমকি ৰৈ গ’লহেঁতেন! এবাৰ মাথোঁ আকৌ দেউতাই আগৰ দৰে হাঁহিলেহেঁতেন। এবাৰ মাথোঁ সেই চিনাকি মাতটোৰে মোক মাতিলেহেঁতেন। এবাৰ মাথোঁ ক’লেহেঁতেন— “ তুমি চিন্তা নকৰিবা, মই ভালে আছো।”

কিন্তু সময় কাৰো বাবে ৰৈ নাথাকে। এই সত্যটোৱেই আটাইতকৈ কঠিন। আইচিইউৰ দুৱাৰমুখত থিয় হৈ দেউতালৈ চালে মোৰ অন্তৰত দুটা বিপৰীত আবেগ একেলগে জাগি উঠে—ভয় আৰু আনটো আশা। ভয় —কাৰণ সময় বৰ নিষ্ঠুৰ। আশা— কাৰণ এজন পুত্ৰৰ হৃদয়ে শেষ মুহূৰ্তলৈকে পিতৃৰ বাবে আশা এৰি দিব নোৱাৰে। এই সময়খিনিত মোৰ প্ৰতিটো উশাহ, প্ৰতিটো নিশাহ যেন একো একোটা প্ৰাৰ্থনা হৈ পৰিছে। ভগৱানৰ ওচৰত মোৰ কোনো ডাঙৰ দাবী নাই। মাত্ৰ এটা সৰু আবদাৰ— “প্ৰভু, দেউতাক সোনকালেই সুস্থ কৰি দিয়া। তেওঁৰ মুখৰ সেই চিনাকি হাঁহিটো মোক আকৌ এবাৰ ঘূৰাই দিয়া। যিজন মানুহে মোক জীৱনৰ বাট দেখুৱাইছিল, তেওঁক আৰু কিছুদিন মোৰ কাষত থাকিবলৈ দিয়া।”

পিতৃক হেৰুৱোৱাৰ ভয়টো কেৱল এজন আপোন মানুহক হেৰুৱোৱাৰ ভয় নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ—নিজৰ শৈশৱৰ এটা অংশ হেৰুৱাই পেলোৱা, নিজৰ জীৱনৰ এটা অংশ হেৰুৱাই পেলোৱা। নিজৰ জীৱনৰ প্ৰথম আশ্ৰয়দাতাক হেৰুৱোৱাৰ ভয়, সেই হাতখন হেৰুৱোৱাৰ ভয় -- যিখন হাতত ধৰি এদিন জীৱনটো চিনিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ। আইচিইউৰ দুৱাৰডলিত মাজত মই মোৰ দেউতাৰ হাতখন আকৌ এবাৰ জোৰেৰে খামুচি ধৰিবলৈ অপেক্ষা কৰি আছোঁ। 

বয়স বাঢ়ে, দেহ দুৰ্বল হয়, খোজ ধীৰ হয়। কিন্তু সন্তানৰ মনত পিতৃৰ বয়স যেন কেতিয়াও বাঢ়ি নাযায়। দেউতা যিমানেই বৃদ্ধ নহওঁক কিয়, মোৰ বাবে তেওঁ সেই একেই মানুহজন হৈ আছে, যিজনে মোৰ হাতত ধৰি সাহস দিছিল, “ভয় নকৰিবা, মই আছোঁ।”

আমি জানো, এদিন সকলোৱেই যাব লাগিব। তথাপিও নিজৰ মানুহ এজনৰ বিদায়ৰ কথা মনটোৱে মানি ল’ব নোৱাৰে। মৃত্যু যে জীৱনৰ অনিবাৰ্য সত্য, সেই কথা আমি জানো; কিন্তু যেতিয়া সেই সত্যটো নিজৰ দুৱাৰমুখত আহি থিয় হয়, তেতিয়া সকলো দৰ্শন, সকলো যুক্তি, সকলো জ্ঞান যেন এক মুহূৰ্ততে অৰ্থহীন হৈ পৰে।

দেউতাৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই হ’ল। ২০২৬ চনৰ ৩ মাৰ্চ।দিনটো কেলেণ্ডাৰত হয়তো আন এটা সাধাৰণ তাৰিখ হৈ থাকিব। কিন্তু মোৰ বাবে সেই তাৰিখটোৱে মোৰ জীৱনটোকেই দুভাগত বিভক্ত কৰি দিলে; এটা দেউতা থকাৰ সময় আৰু আনটো দেউতা নথকাৰ। সেইদিনা আমাক সকলোকে কন্দুৱাই দেউতাই ইহসংসাৰ ত্যাগ কৰিলে।

সেই মুহূৰ্তটোত যেন হঠাৎ জীৱনৰ অভিধানৰ পৰা এটা ডাঙৰ শব্দ নোহোৱা হৈ গ’ল। ঘৰত মানুহ আছিল, কান্দোন আছিল, আত্মীয়-স্বজন আছিল; কিন্তু মোৰ ভিতৰত যেন এক অদ্ভুত নীৰৱতা নামি আহিছিল। যিজন মানুহজনক লৈ জীৱনৰ ইমানবোৰ স্মৃতি, ইমানবোৰ কথা, ইমানবোৰ অভিমান আৰু ইমানবোৰ মৰম—সেই মানুহজন হঠাৎ নোহোৱা হৈ পৰিল! 

দেউতা গুচি গ’ল। কিন্তু মোৰ জীৱনৰ পৰা তেওঁক আঁতৰাই নিব নোৱাৰিলে মৃত্যুৱে। তেওঁ এতিয়া মোৰ কাষত নাই; কিন্তু মোৰ ভিতৰত আছে। মোৰ কথাবোৰত, মোৰ আচৰণত, মোৰ সিদ্ধান্তবোৰত, মোৰ সন্তানৰ প্ৰতি থকা মৰমত, মোৰ দায়িত্ববোধত, আনকি কেতিয়াবা মোৰ খং আৰু নীৰৱতাৰ মাজতো হয়তো তেওঁৰেই ছাঁ আছে।

জীৱনৰ বহু কথাই দেউতাক কোৱা নহ’ল। কিছুমান কৃতজ্ঞতা মুখেৰে প্ৰকাশ কৰা নহ’ল। কিছুমান অভিমান সময়ৰ সোঁতত বিলীন হৈ গ’ল। এই আধৰুৱা হৈ ৰোৱা কথাবোৰ, তোমাক জনাবলৈ ৰৈ যোৱা কৃতজ্ঞতাবোৰ, তোমাৰ আৰু মোৰ মাজৰ সেই অভিমানবোৰ বাৰু এতিয়া মই ক'ত সাঁচি থওঁ? 

মোৰ এনে লাগে যেন মোৰ জীৱনটো সঁচাকৈয়ে দেউতাই ৰং আৰু তুলিকাৰে সজাই দিয়া এখন ছৱি। আমি ভাবোঁ, আমি আমাৰ ৰঙবোৰ নিজেই বাছি লৈছোঁ। কিন্তু সেই ছবিখনৰ বহুতো ৰং আচলতে আন কোনোবাই আমাৰ জীৱনত ছটিয়াই থৈ যায়। দেউতাই মোৰ জীৱনত দি যোৱা ৰংবোৰ হয়তো পুৰণি, কিন্তু সেই ৰঙবোৰ বৰ গভীৰ আৰু স্থায়ী। দেউতাই দি যোৱা ৰংবোৰ বাৰু মই সজীৱ কৰি ৰাখিব পাৰিমনে? 

জীৱনৰ যুঁজখনত মানুহৰ জয়-পৰাজয় থাকে। জ্ঞানীজনে কয়—পৰাজয় বিমুখতাৰ কাৰক নহয়। সেইদৰে নিশ্চয় কৃতকাৰ্যতাও সফলতাৰ একমাত্ৰ মাপকাঠি নহয়। কেতিয়াবা বহল, কেতিয়াবা গভীৰ, ক’ৰবাত ৰুক্ষ অথবা ক’ৰবাত খৰস্ৰোতা হৈ বৈ যোৱা এখন নদীৰ দৰেই জীৱন। মাথোঁ বৈ যায় জীৱনৰ এই নিৰৱধি নদী। কেতিয়াবা অনুভৱ হয়, মোৰ জীৱনতো যেন জহি-খহি উঁৱলি যাবলৈ ওলোৱা কিছু পৰিত্যক্ত সময়!

কবিৰ ভাষাত—

"জীন্দেগী এক তচবীৰ হেই, য়া তকদীৰ, ফৰ্ক চিৰ্ফ ৰংগো কা হ্যেয়,

মনচাহে ৰংগো চে ভৰে তো তচবীৰ, অউৰ অনচাহে ৰংগো চে ভৰে তো তকদীৰ।"

জীৱন সঁচাকৈয়ে এখন ছবিৰ দৰেই। কিন্তু সেই ছবিখনৰ সকলো ৰং আমাৰ হাতত নাথাকে। কিছুমান ৰং আমি নিজেই বাছি লওঁ, কিছুমান ৰং সময়, পৰিস্থিতি আৰু মানুহে আমাৰ অজানিতে আঁকি যায়। তথাপিও জীৱনক লৈ মোৰ এটা বিশ্বাস সদায়েই আছে—ছবিখনৰ সকলো ৰং নিজৰ মনোমত নহ’লেও, শেষ তুলিকাডাল নিজৰ হাতত থকালৈকে ছবিখন আঁকি যোৱাৰ চেষ্টা এৰি দিব নালাগে।

এৰা, জীৱনৰ এখন মনোৰম ছবি অঁকাৰ চেষ্টা ময়ো অহৰহ কৰি আহিছোঁ। কেতিয়াবা জীৱনটোক লৈ হতাশ হৈছোঁ -  দুখৰেই এখন ছবি আঁকিব খুজিছোঁ; আকৌ কেতিয়াবা সুখৰ ৰংবোৰ সামৰি লৈ আঁকিব বিচাৰিছোঁ জীৱনৰ এক অৰ্থবহ “তচবীৰ”। আন বহুজনৰ দৰেই এটুকুৰা আকাশ, এটা জোনবাই আৰু কিছুমান বিশ্বাসক সম্বল হিচাপে লৈ ময়ো চেষ্টা কৰি আহিছোঁ জীৱন নামৰ সোণালী কিতাপখনৰ পৃষ্ঠাবোৰত আঁক-বাক কৰিবলৈ।

কিন্তু জীৱনৰ এই ছবিখন আঁকিবলৈ গৈ লাহে লাহে বুজিছোঁ - সুখৰ ৰঙবোৰতকৈ মানুহৰ আচৰণৰ ৰংবোৰেই বেছি জটিল। কিছুমান ৰং উজ্জ্বল হৈ থাকে, কিছুমান ৰং সময়ৰ লগে লগে ম্লান হৈ যায়, আৰু কিছুমান ৰং দেখাত সুন্দৰ হ’লেও ভিতৰত বিষাক্ত হৈ থাকে। হয়তো সেইবাবেই মানুহক বুজিবলৈ জীৱনটোতকৈ ডাঙৰ কোনো বিদ্যালয় নাই।

মই জানো— ছাতিয়ে বৰষুণ ৰখাব নোৱাৰে, বৰষুণত থিয় হোৱাৰ সাহস দিয়ে। একেদৰে আত্মবিশ্বাসে সফল হোৱাটো নিশ্চিত নকৰে, কিন্তু জীৱন-যুঁজত প্ৰেৰণা দিয়ে। সৰু সৰু কথাবোৰ অথবা জীৱনৰ ভাল লগা মুহূৰ্তবোৰেই জীয়াই থকাৰ প্ৰেৰণা। এই অনুভৱবোৰ, আবেগবোৰ, ভাল লগা কথাবোৰ আছে বাবেই আমি মানুহ। হয়তো জীৱনৰ প্ৰকৃত সৌন্দৰ্যও ইয়াতেই—আমি সকলো বুজি নাপালেও অনুভৱ কৰিব পাৰোঁ, সকলো পাব নোৱাৰিলেও ভাল পাব পাৰোঁ, আৰু সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ নাপালেও বিশ্বাস কৰি আগবাঢ়িব পাৰোঁ।

কিন্তু এই মানুহবোৰেই ইমান জটিল! ইমান নিষ্ঠুৰ!! জীৱনৰ বাটত খোজ কাঢ়ি আহোঁতে কেতিয়াবা মানুহৰ এই দ্বৈত ৰূপবোৰে মোক ৰৈ ভাবিবলৈ বাধ্য কৰে—আমি যিবোৰ শব্দক ইমান পৱিত্ৰ বুলি মানো, সেইবোৰৰ প্ৰকৃত অৰ্থনো কিমান গভীৰ? ভগৱানক লগ পালে সুধিবই লাগিব—সত্য, সততা ইত্যাদিৰ পৰিভাষা কি?

একেলগে উঠা-বহা কৰা একোজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবে যেতিয়া পথত কাঁইট পোতে, তেতিয়া ভগৱানক সুধিবলৈ মন যায়—সঁচাকৈয়ে জীৱন অথবা বিশ্বাস নামৰ শব্দ দুটাৰ অৰ্থ কি?

যেতিয়া কোনো বন্ধুৱে নিজৰ বিপদৰ সময়ত দৌৰি আহে, অথচ মোৰ নিজৰ কষ্টৰ সময়ত আঁতৰি ফুৰে, তেতিয়াও ভগৱানক সুধিবলৈ মন যায়—কিমান সঁচা "বিশ্বাস" নামৰ শব্দটোৰ পৱিত্ৰতা?

সদায় সন্মান কৰি অহা কোনো এজন ব্যক্তিয়ে যেতিয়া পিছফালৰ পৰা আক্ৰমণ কৰে, তেতিয়াই ভগৱানক সুধিবলৈ মন যায়—কিমান গভীৰতা আছে “মানৱতা” নামৰ শব্দটোৰ?

বিভিন্ন পৰীক্ষাৰ প্ৰমাণপত্ৰ অথবা নম্বৰ তালিকাত থকা নম্বৰবোৰকেই জ্ঞান বুলি ভবা তথাকথিত জ্ঞানীসকলে যেতিয়া জ্ঞান বিলোৱাৰ সলনি নিজৰ “জ্ঞান”খিনিৰে কেৱল গৌৰৱ কৰে, তেতিয়া ভগৱানক সুধিবলৈ মন যায়—বাস্তৱবোৰ ইমান ভয়ংকৰ কিয় হয়?

হয়তো ইয়াতেই জীৱনৰ আন এটা শিক্ষা লুকাই আছে; শিক্ষা আৰু জ্ঞান একে বস্তু নহয়, সফলতা আৰু সাৰ্থকতাও একে নহয়, আৰু মানুহৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকাটো আৰু মানুহক বুজি পোৱাটোও একে কথা নহয়।

সেইবাবেই এতিয়া পাৰ্থিৱ সুখ-দুখক অলপ পাতলকৈ লৈ মানসিক প্ৰশান্তি পাম বুলি দৃঢ়তাৰে বিশ্বাস কৰিয়েই মোৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ ছবিখন আঁকিবলৈ চেষ্টা কৰোঁ “মনচাহে” ৰঙেৰে। সকলো আঘাতৰ উত্তৰ দিবলৈ নহয়, সকলো অন্যায়ৰ হিচাপ কৰিবলৈও নহয়—কেৱল নিজৰ ভিতৰৰ শান্তিখিনি বচাই ৰাখিবলৈ।

নেজানো, মোৰ জীৱনৰ ছবিখন “তচবীৰ” হয় নে “তকদীৰ” হয়! হয়তো দুয়োটাই। কাৰণ জীৱনত যিখিনি আমি নিজে আঁকোঁ, সেয়া “তচবীৰ”; আৰু যিখিনি সময় আৰু পৰিস্থিতিয়ে আমাৰ অজানিতে আঁকি দিয়ে, সেয়াই “তকদীৰ”।

শেষত এটা কথাই বাৰে বাৰে মনলৈ আহে—"খালী পেট আৰু খালী জেপে জীৱনক যিখিনি শিকায়, সেয়া কোনো শিক্ষক অথবা বিদ্যালয়ে শিকাব নোৱাৰে।" জীৱনৰ কিছুমান শিক্ষা কিতাপত নাথাকে, শ্ৰেণীকোঠাত নাথাকে, প্ৰমাণপত্ৰতো নাথাকে। সেইবোৰ শিক্ষা আহে অভাৱৰ পৰা, অপেক্ষাৰ পৰা, অপমানৰ পৰা, বিশ্বাসভংগৰ পৰা, একাকীত্বৰ পৰা আৰু কেতিয়াবা নীৰৱে টোকা চকুপানীৰ পৰাও। আৰু হয়তো সেই শিক্ষাবোৰেই মানুহক এদিন নিজৰ জীৱনৰ “তচবীৰ”খনলৈ উভতি চাবলৈ শিকায়। কোনবোৰ ৰং নিজৰ আছিল, কোনবোৰ আনৰ হাতৰ, কোনবোৰ সময়ৰ, আৰু কোনবোৰ ৰং আঁকিবলৈ গৈ নিজৰ আঙুলিবোৰেই ৰক্তাক্ত হৈছিল।

সেই ছবিখন এতিয়াও অসম্পূৰ্ণ। হয়তো অসম্পূৰ্ণ হৈ থকাটোৱেই জীৱনৰ সৌন্দৰ্য। কাৰণ শেষ তুলিকাডাল এতিয়াও মোৰ হাতত আছে। দেউতাৰ পৰা পোৱা।