ঋণাত্মক ভৰ

ঋণাত্মক ভৰ (Negative Mass) পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ এনে এক ধাৰণা যাৰ বিষয়ে শুনিলেই মনত যেন বিজ্ঞানৰ কল্পকাহিনীৰ জগতখন ভাঁহি উঠে। আমি সাধাৰণতে যিবোৰ বস্তু দেখি থাকো— যেনে গছ-গছনি, গাড়ী-মটৰ, চকী-টেবুল, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ আদি — সকলোৰে ভৰ ধনাত্মক। অৰ্থাৎ সেইবোৰে মাধ্যাকর্ষণ সৃষ্টি কৰে আৰু বল প্ৰয়োগ কৰিলে বলৰ দিশত গতি কৰে। কিন্তু ভাবকচোন, এনে কোনো এবিধ বস্তু যাক আপুনি ঠেলি দিলে বস্তুটো আপোনাৰ পৰা আঁতৰি নাযায়, বৰং আপোনাৰ দিশলৈ দৌৰি আহে! এই আচৰণেই ঋণাত্মক ভৰৰ মূল বিস্ময়।

আমি সকলোৱেই হাইস্কুলতেই পঢ়ি অহা নিউটনৰ গতিৰ দ্বিতীয় সূত্ৰ অনুসৰি F = ma (বল = ভৰ x ত্বৰণ)। ইয়াত m যদি ঋণাত্মক হয়, তেন্তে বল (F) আৰু ত্বৰণ (a)ৰ দিশ বিপৰীত হ’ব। অৰ্থাৎ আপুনি যদি ঋণাত্মক ভৰৰ বল এটা সন্মুখলৈ ঠেলি দিয়ে, তেন্তে বলটো সন্মুখলৈ নহয়, বৰং পিছফাললৈ অৰ্থাৎ আপোনাৰ দিশলৈ ঘূৰি আহিব। 

ধৰি লওক আপুনি এটা ফুটবল ভৰিৰে লঠিয়াই দিলে।যদিহে ফুটবলটো আমি সদায় দেখি অহা সাধাৰণ ফুটবল হয়, তেন্তে ফুটবলটো আগফালে অৰ্থাৎ বল প্ৰয়োগ কৰা দিশেৰেই আগবাঢ়ি যাব। কিন্তু যদি সেইটো ঋণাত্মক ভৰৰ ফুটবল হয়, তেন্তে আপুনি লাঠ মৰাৰ লগে লগে ফুটবলটো আপোনাৰ ভৰিৰ ফালেই উৰি আহিব। কল্পনা কৰকচোন দৃশ্যটো কিমান আচৰিত যেন হ’ব!

এই ধাৰণাটো আৰু বেছি মনোগ্ৰাহী হয় মাধ্যাকর্ষণৰ ক্ষেত্ৰত। সাধাৰণতে পৃথিবীয়ে সকলো বস্তুকেই নিজৰ ফালে টানে। কিন্তু যদি কোনো ঋণাত্মক ভৰৰ এটা বস্তু লোৱা হয়, তেন্তে বস্তুটো পৃথিবীৰ মাধ্যাকৰ্ষণৰ বিপৰীতে অৰ্থাৎ পৃথিৱী পৃষ্ঠৰ পৰা নিজে নিজে ওপৰলৈ গুছি যাব। 

বিজ্ঞানীসকলে এটা অতি বিখ্যাত তাত্ত্বিক ঘটনা কল্পনা কৰে, যাক “Runaway Motion” বুলি কোৱা হয়। ধৰি লওক এটা ধনাত্মক ভৰৰ বল আৰু এটা ঋণাত্মক ভৰৰ বল একেলগে ৰখা হ’ল। ধনাত্মক ভৰৰ বলটোৱে ঋণাত্মক ভৰৰ বলটোক আকৰ্ষণ কৰিব। কিন্তু ঋণাত্মক ভৰৰ বলটোৱে আচৰিতভাৱে ধনাত্মক ভৰৰ বলটোক ঠেলি দিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত দুয়োটা বলেই পাৰস্পৰিক আকৰ্ষণ আৰু বিকৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত একে দিশত একেলগে গতি কৰি থাকিব। তাতকৈও আচৰিত এই যে বল দুটাৰ গতি ক্রমে বৃদ্ধি পাই থাকিব। 

মহাকাশ বিজ্ঞানত ঋণাত্মক ভৰৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। বিজ্ঞানীসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে মহাবিশ্বখন ক্রমাগত ভাবে ত্বৰিত হাৰত বিস্তাৰিত হৈ আছে। এই বিস্তাৰণৰ কাৰণ হিচাপে “Dark Energy” নামৰ এক ৰহস্যময় শক্তিৰ কথা কোৱা হয়। কিছুমান গৱেষকে ধাৰণা কৰে যে মহাবিশ্বত থকা ঋণাত্মক ভৰৰ পদাৰ্থৰ বাবেই এই ত্বৰিত বিস্তাৰণ সম্ভৱ হৈ উঠিছে। তদুপৰি বিজ্ঞানত “Wormhole” বা শ্বেতগহ্বৰৰ যি ধাৰণাই গঢ় লৈ উঠিছে, যাৰ সহায়ত তাত্ত্বিক ভাবে এক মুহূৰ্তৰ ভিতৰত লাখ লাখ আলোকবৰ্ষ দূৰলৈ যোৱাটো সম্ভৱ, তাৰ ক্ষেত্ৰতো ঋণাত্মক ভৰৰ প্ৰাসংগিকতা আছে। 

যদিও বাস্তৱ জীৱনত বিজ্ঞানীসকলে এতিয়ালৈকে কোনো “প্ৰকৃত” ঋণাত্মক ভৰৰ বস্তু বিচাৰি পোৱা হোৱা নাই, ২০১৭ চনত আমেৰিকাৰ কিছুমান বিজ্ঞানীয়ে Bose–Einstein Condensate নামৰ অতি ঠাণ্ডা পদাৰ্থৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰি এনে কিছুমান আচৰণ দেখিছিল, যিবোৰ কেৱল ঋণাত্মক ভৰৰ পদাৰ্থৰ বাবেহে সম্ভৱ। এই পৰীক্ষাত দেখা পোৱা কণাবোৰে প্ৰয়োগ কৰা বলৰ বিপৰীত দিশত গতি কৰিছিল। এই পৰীক্ষাই বিজ্ঞান জগতত যথেষ্ট চাঞ্চল্য সৃষ্টি কৰিছিল।

ঋণাত্মক ভৰ বা ঋণাত্মক ভৰৰ পদাৰ্থবোৰ বিজ্ঞানৰ বাবে এক ৰহস্য। এই পদাৰ্থবোৰে আমাৰ চিনাকী নিয়মবোৰ মানিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। এই ধাৰণাই মহাকাশ, ডাৰ্ক এনার্জি, টাইম ট্রেভেল, শ্বেতগহ্বৰ আদিৰ দৰে গভীৰ বিষয়সমূহ বুজিবলৈ বিজ্ঞানীসকলক নতুন চিন্তাৰ পথ দেখুৱাইছে।