ফেৰেংগাদাও

তেওঁ মৃত্যুক ভয় কৰা মানুহ নাছিল; তেওঁ আছিল এনে এজন শিল্পী, যিয়ে মৃত্যুৰ দুৱাৰমুখতো জীৱনক গানৰ সুৰেৰে অভিবাদন জনাইছিল। তেনে মানুহ নিশ্চয় সাধাৰণ মানুহ নহয়, যিজন মানুহে মৃত্যুৰ কেইদিনমান আগতে, দুৰাৰোগ্য কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ চিকিৎসালয়ৰ বিচনাত শুই শুই এখন বিয়াৰ নিমন্ত্ৰণী পত্ৰৰ পিছফালে লিখি পেলাইছিল— 

“এয়ে মোৰ শেষ গান

মোৰ জীৱন নাটৰ শেষ ৰাগিণী

কল্যান খৰমান…” 

এইটো কেৱল এটা গানেই নহয়; ই মহান শিল্পীজনৰ জীৱন-দৰ্শন, সংগ্ৰাম আৰু আত্মাৰ শেষ উচ্চাৰণ। এজন সৃষ্টিশীল, সাহসী আৰু জীৱনপ্ৰেমী শিল্পীৰ পৰিচয় ইমান সহজে বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি। মৃত্যুৰ ছাঁ একেবাৰে ওচৰ চাপি আহিলেও যিজনে হতাশা, ভয় বা অভিযোগত ডুবি নগৈ, নিজৰ অন্তিম মুহূৰ্ততো সৃষ্টিৰ মাজেৰে জীৱনক উদযাপন কৰে, তেওঁ এক অসাধাৰণ মানসিক শক্তিৰ অধিকাৰী। তেওঁ জানিছিল যে সময় শেষ হৈ আহিছে, তথাপিও তেওঁৰ কণ্ঠত কোনো আৰ্তনাদ নাই; আছে কেৱল শিল্পীৰ নীৰৱ ঘোষণা - “মই যি ক’ব লাগিছিল, সেয়া মোৰ গানেৰে কৈ গ’লোঁ।”

ৰাভাদেৱযৰ জীৱন সংগ্ৰামৰ প্ৰথমটি বাধা হিচাবে থিয় হয় ১৯৬৮ চনত আৰম্ভ হোৱা তেওঁৰ কৰ্কট ৰোগ। ৮ ডিচেম্বৰত তেওঁক চিকিৎসাৰ বাবে মুম্বাইলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। টাটা মেম'ৰিয়েল কেঞ্চাৰ ইনষ্টিটিউটৰ পৰা দুমাহৰ পাছত কিছু আৰোগ্য হৈ তেওঁ উভতি আহে আৰু তেজপুৰত থাকিবলৈ লয়। চিকিৎসকে ৰাভাক জিৰণী ল'বলৈ উপদেশ দিয়া সত্ত্বেও তেওঁ বিভিন্ন কামৰ লগতে সংগীত আৰু নাটকৰ তাড়নাত অসমৰ ইমুৰৰ পৰা সিমুৰলৈ ঘূৰি থাকিল। ইয়াৰ বাবে বিষ্ণু ৰাভাৰ শৰীৰ ক্ৰমান্বয়ে ভাঙি আহিছিল। তাৰ মাজতে ১৯৬৯ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত তেওঁ পুনৰ মুম্বাইত গৈ চিকিৎসা সম্পৰ্কীয় কেইবাটাও পৰীক্ষা কৰি আহে। পিছে অসুখে বেচিকৈ আমনি দিয়াত তেওঁ গুৱাহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়লৈ গৈ চিকিৎসাধীন হ'ল। কিন্তু ভাল নাপালে। তেওঁ আকৌ তেজপুৰলৈ উভতিল। 

কেইদিনমান পিছতেই তেওঁ পুনৰ গুৰুতৰ ভাবে অসুস্থ হৈ পৰিল। ততাতৈয়াকৈ তেওঁক তেজপুৰৰ কনকলতা অসামৰিক চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হ'ল। কেইবাদিনো চিকিৎসালয়ৰ বিচনাত তেওঁ কটালে। অনেক গুণমুগ্ধই তেওঁৰ খৱৰ ল'বলৈ আহে। এদিন এজন গুণমুগ্ধই তেওঁৰ খৱৰ লোৱাৰ লগতে ঘৰৰে বিয়া এখনলৈ নিমন্ত্ৰণ জনাই তেওঁলৈ এখন বিয়াৰ নিমন্ত্ৰণী পত্ৰ আগবঢ়ালে। সেয়া ১৯৬৯ চনৰ মে' মাহৰ অন্তিম সপ্তাহৰ কথা। চিঠিখন ৰাভাদেৱৰ চিকিৎসালয় বিচনাৰ কাষৰ বিভিন্ন দৰৱ পাতিৰে ভৰি থকা টেবুলখনতেই আছিল। 

১৯৬৯ চনৰ জুন মাহৰ দ্বিতীয় সপ্তাহৰ কোনোবা এটা দিনত তেওঁ সেই নিমন্ত্ৰণী পত্ৰখনৰ ওলোটা পিনে লিখি পেলালে তেওঁৰ জীৱনৰ সৰ্বশেষ গীতটি –

‘এয়ে মোৰ শেষ গান

মোৰ জীৱন নাটৰ শেষ ৰাগিনী

কল্যাণ খৰমান...।' 

অজস্ৰ গুণমুগ্ধই সদায়ে ভিৰ কৰেহি তেজপুৰৰ কনকলতা অসামৰিক চিকিৎসালয়। মৰমৰ শিল্পীজনৰ খা-খবৰ লয়, কিছু মুহূৰ্ত পাৰ কৰে তেওঁৰ সান্নিধ্যত। তাৰমাজতে এদিন আহিল কমৰেড দধি মহন্ত। বিভিন্ন কথাৰ মাজতে আথেবেথে দধি মহন্তৰ হাতত গীতটো তুলি দি ক'লে -- কাৰোবাৰ কণ্ঠেৰে গোৱাবা। দুদিনৰ ভিতৰত অৰ্থাৎ, ১৯৬৯ চনৰ ১৯ জুনৰ দিনা দধি মহন্তই গুৱাহাটী ক্লাৱৰ এখন চাহৰ দোকানত গীতটো তুলি দিলে দৰদী শিল্পী খগেন মহন্তৰ হাতত। আনপিনে সিদিনাই ৰাভাদেৱৰ শৰীৰৰ অৱস্থা গুৰুতৰ হৈ পৰিল। আৰু ৰাতিলৈ ৰাভাদেৱে মাতবোল কৰিব নোৱাৰা হ'ল। নিশা দুই বাজি ১০ মিনিটত বিয়পি পৰিল সমগ্ৰ অসমক ম্ৰিয়মাণ কৰি তোলা সেই খৱৰটো - ৰাভাদেৱ আৰু নাই!

ৰাতিটোৰ ভিতৰতেই খগেন মহন্তই গীতটো সুৰ দি ২০ জুনৰ পুৱাতেই গুৱাহাটী অনাতাঁৰ কেন্দ্ৰত গীতটো বাণীবদ্ধ কৰিলে। ইপিনে তেজপুৰৰ ভৈৰৱী মন্দিৰৰ সমীপৰ চানমাৰী পাহাৰৰ কাষত, মৰাভৰলী আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ সংযোগস্থলীত মানুহৰ ভিৰত বিৰ দি বাট নোপোৱা অৱস্থা। কাৰণ তাত সাঁজি উলিওৱা হৈছে এখন চিতা - ৰাভাদেৱৰ চিতা। চিতাৰ কাষৰ মাইকত বাজি আছে গুৱাহাটী অনাতাঁৰ কেন্দ্ৰই ওৰেটো দিন বজাই থকা সেই কৰুণ গীতটো…

"এয়ে মোৰ শেষ গান, মোৰ জীৱন নাটৰ শেষ ৰাগিনী, কল্যাণ খৰমান...।'